Kiêng chất béo quá mức có thể bị xuất huyết não, suy kiệt, trẻ chậm phát triển
Theo BS.CK2 Đỗ Thị Ngọc Diệp, Chủ tịch Hội Dinh dưỡng Thực phẩm TPHCM, quan niệm cắt bỏ hoàn toàn chất béo là sai lầm nguy hại. Khẩu phần thiếu hụt lipid không chỉ khiến người lớn đối mặt nguy cơ xuất huyết não, viêm da mạn tính mà còn khiến trẻ em chậm lớn, kém phát triển não bộ…
1. Chất béo cần thiết thế nào đối với cơ thể?
Thưa chuyên gia, có lẽ hiếm thành phần dinh dưỡng nào khiến chúng ta vừa cần, vừa dè chừng như chất béo. Nhắc đến chất béo, nhiều người lập tức nghĩ đến tăng cân, mỡ máu, gan nhiễm mỡ, bệnh tim mạch. Vậy chất béo có thực sự đáng sợ như những gì chúng ta vẫn nghĩ? Cơ thể cần chất béo để làm gì?
BS.CK2 Đỗ Thị Ngọc Diệp trả lời: Quan niệm ăn chất béo chắc chắn gây nhiều tác hại cho cơ thể là một hiểu lầm. Mỗi gam chất béo cung cấp 9 kcal, trong khi mỗi gam chất bột đường hoặc chất đạm chỉ cung cấp 4 kcal. Chỉ từ con số này, nhiều người cho rằng cung cấp nhiều chất béo hoặc ăn chất béo sẽ có hại.
Chất béo là thành phần không thể thiếu trong chế độ ăn hằng ngày. Cơ thể có tỷ lệ chất béo khá lớn; ngay cả những bộ phận nhỏ nhất cũng không thể thiếu chất béo.
Trước hết, chất béo tham gia vào cấu trúc tế bào, đặc biệt là màng tế bào. Tất cả tế bào đều cần chất béo. Màng tế bào hầu hết là phospholipid, một loại chất béo. Thiếu chất béo, màng tế bào sẽ không bền vững, dễ bị tổn thương. Khi màng tế bào tổn thương, hoạt động của tế bào không hiệu quả và sinh ra nhiều bệnh tật.
Chất béo còn tham gia tổng hợp nhiều chất cần thiết cho cơ thể, trong đó có các nội tiết tố giới tính, nội tiết tố sinh dục như testosterone, estrogen. Đây là những nội tiết tố định hình giới tính nam hoặc nữ. Tuy nhiên, trước vai trò định hình giới tính, các hormone giới tính và những hormone khác đã giúp cơ thể tăng trưởng, phát triển.
Chất béo cũng tham gia tổng hợp vitamin D. Không có chất béo, cơ thể không thể tổng hợp vitamin D.
Trong quá trình hấp thu chất dinh dưỡng, chất béo giúp hấp thu vitamin A, D, E, K. Đây là những vitamin tan trong chất béo, bắt buộc phải có chất béo mới đưa được vào cơ thể.
Bản thân chất béo còn tham gia dự trữ trong cơ thể dưới dạng mô mỡ. Mô mỡ là một tuyến có tính nội tiết, có nhiều vai trò đối với sức khỏe.
Bên cạnh đó, chất béo cung cấp và dự trữ năng lượng cho cơ thể. Những người có nhu cầu năng lượng cao hơn cần dự trữ chất béo nhiều hơn, như phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú, người vừa ốm dậy, người lao động nặng.
Những người lao động cơ bắp nhiều, có đủ sức khỏe để làm việc, thường có lượng chất béo trong chế độ ăn cao hơn. Người làm việc ở những vùng rất lạnh cũng cần dự trữ nhiều chất béo hơn để cung cấp năng lượng cho cơ thể trong bất cứ hoàn cảnh nào.
Với những vai trò này, chất béo không thể thiếu trong nhu cầu hằng ngày của cơ thể. Một ví dụ là não bộ có cấu tạo hầu hết từ chất béo. Thiếu chất béo, cơ thể khó có thể tăng trưởng, phát triển; đặc biệt, trẻ em không thể phát triển tốt hệ thần kinh trung ương.
Vì vậy, không nên hiểu rằng chất béo dẫn tới bệnh tật. Vấn đề là tiêu thụ chất béo quá nhiều so với nhu cầu trong thời gian rất dài và không biết lựa chọn các loại chất béo đưa vào chế độ ăn phù hợp với từng giai đoạn.
Đối với người trưởng thành, chất béo cần chiếm từ 20-30% tổng năng lượng hằng ngày, dao động quanh mức 25% là tốt nhất.
Nhu cầu chất béo ở trẻ em cao hơn nhiều. Với trẻ dưới 6 tháng tuổi, nhu cầu khuyến nghị có thể lên tới 60% tổng năng lượng. Nếu ăn ít hơn, trẻ không thể phát triển trí thông minh và tăng trưởng đạt tiêu chuẩn.
Trẻ lớn hơn, ở tuổi nhà trẻ, mẫu giáo, cần tới 40% năng lượng từ chất béo để đáp ứng nhu cầu của cơ thể. Chất béo có vai trò rất quan trọng.

2. Ăn thiếu chất béo gây suy dinh dưỡng, chậm tăng trưởng và thiếu vitamin
Như vậy, bản thân chất béo không phải thứ chúng ta nên loại bỏ khỏi khẩu phần. Điều quan trọng nằm ở loại chất béo, lượng ăn và cách sử dụng. Nhưng thực tế, vì sợ tăng cân hoặc mỡ máu, không ít người chọn ăn càng ít dầu mỡ càng tốt. Cắt giảm chất béo quá mức có phải là một lựa chọn đúng?
BS.CK2 Đỗ Thị Ngọc Diệp trả lời: Ăn quá ít chất béo, dưới nhu cầu khuyến nghị, không phải là lựa chọn tốt vì có thể dẫn đến nhiều hậu quả.
Đầu tiên là suy dinh dưỡng.
Thứ hai là chậm tăng trưởng, đặc biệt ở trẻ em chưa hết tuổi tăng trưởng, tức dưới 18 tuổi. Trẻ ăn ít chất béo so với nhu cầu không thể tăng trưởng tối ưu.
Đối với phụ nữ mang thai và phụ nữ nuôi con bằng sữa mẹ, ăn ít chất béo khiến cơ thể thiếu năng lượng, làm giảm quá trình chuyển hóa, hấp thu và vận chuyển chất dinh dưỡng đến tế bào, ảnh hưởng đến tăng trưởng. Ở phụ nữ mang thai, nguy cơ này là tình trạng chậm tăng trưởng của em bé.
Ăn quá thiếu chất béo còn làm tăng nguy cơ viêm da. Viêm da mạn tính dưới dạng chàm có liên quan mật thiết với chế độ ăn rất thiếu chất béo.
Thiếu các vitamin tan trong chất béo cũng dẫn đến nhiều hậu quả. Thiếu vitamin A có thể gây khô, loét giác mạc; thiếu vitamin D dẫn đến còi xương, loãng xương; thiếu vitamin K gây rối loạn đông máu. Thiếu vitamin E không chỉ khiến cơ thể mau già mà còn làm tăng tình trạng viêm nội mạc và rối loạn hệ tim mạch.
Một nguy cơ khác cần nhớ là ăn quá ít chất béo làm tăng nguy cơ xuất huyết não.
Ở người mắc bệnh mạn tính, đặc biệt là người bệnh ung thư, ăn quá ít chất béo có tỷ lệ tử vong cao hơn hẳn so với ăn chất béo ở tỷ lệ phù hợp với nhu cầu khuyến nghị theo tuổi và giới tính.
Như vậy, tác hại của việc ăn thiếu chất béo không chỉ là vấn đề nhiều cân hay ít cân. Hiểu sâu về những tác hại này sẽ giúp thực hành đúng.

3. Thực phẩm giàu chất béo có cả axit béo bão hòa và không bão hòa
Có lẽ đến đây chúng ta cần “minh oan” cho chất béo, bởi không phải tất cả chất béo đều giống nhau. Nếu nhìn vào những loại chất béo thường xuất hiện trong bữa ăn, chuyên gia có thể giúp chúng ta phân biệt chất béo bão hòa, không bão hòa và chất béo trans? Loại nào nên ưu tiên và loại nào cần hạn chế?
BS.CK2 Đỗ Thị Ngọc Diệp trả lời: Chế độ ăn cần cả chất béo bão hòa và chất béo chưa bão hòa, còn gọi là chất béo không bão hòa. Riêng chất béo trans (chất béo chuyển hóa) không nên ăn nhiều vì có những tác động không tốt đối với sức khỏe.
Hai loại chất béo thường được nhắc đến gồm chất béo bão hòa (chất béo no) và chất béo không bão hòa (chất béo chưa bão hòa hoặc chất béo không no). Điểm khác biệt nằm ở sự hiện diện của các nối đôi, nối ba trong chuỗi carbon tạo thành chất béo. Chất béo chưa bão hòa có các nối đôi, nối ba; chất béo bão hòa không có các nối này. Các nối cho phép chất béo gắn với oxy hoặc các chất khác, làm biến đổi chất béo.
Chất béo chưa bão hòa bị hydrogen hóa trở thành chất béo chuyển hóa, hay chất béo trans. Với đặc tính bám rất dính vào lòng mạch, chất béo trans làm tăng nguy cơ bệnh tim mạch. Đây là chất béo được chuyển hóa; trong tự nhiên, chất béo trans có rất ít.
Mỡ và dầu thực vật dễ nhận thấy trong bữa ăn hằng ngày. Triglyceride chiếm tới 95% các loại chất béo ăn vào, có nhiều chức năng quan trọng như đã đề cập ở phần đầu.
Phospholipid cũng khá phổ biến. Đây là lipid có phospho gắn trong đó, tham gia cấu tạo màng tế bào, dây thần kinh và nhiều chức năng khác. Ngoài ra còn có các sterol, thường được gọi là cholesterol.
Các loại chất béo này luôn hiện diện trong thực phẩm giàu chất béo. Chẳng hạn, mỡ heo, mỡ gà được chiên, rán để lấy mỡ sử dụng chứa cả axit béo bão hòa và axit béo không bão hòa. Dầu đậu nành, dầu dừa, dầu cọ, dầu ô liu cũng chứa cả hai loại axit béo. Không có loại nào chỉ chứa một loại duy nhất, trừ khi đã được chiết xuất thành tinh chất hoặc thành viên uống.
Hiểu rõ đặc điểm này giúp lựa chọn chất béo. Việc loại bỏ hoàn toàn axit béo này hay axit béo kia khỏi chế độ ăn là lý tưởng hóa, lý thuyết hóa. Thực tế, bất cứ thực phẩm nào giàu chất béo cũng chứa cả axit béo bão hòa và không bão hòa. Cả hai đều có vai trò đối với sức khỏe.
Chỉ xem axit béo không bão hòa là cần thiết, tốt và được sử dụng, còn axit béo bão hòa không được dùng, là cách hiểu chưa đầy đủ.
Hiểu đầy đủ về chất béo giúp áp dụng vào cuộc sống, có niềm tin và không quá lo sợ. Chất béo có vai trò rất tốt và cần thiết đối với cơ thể.

4. Nhận biết chất béo ẩn trong bánh ngọt, bánh chiên
Một điểm khá thú vị là nhiều người nói “tôi ít ăn mỡ lắm”, nhưng lại thường xuyên dùng bánh ngọt, thức ăn nhanh, thực phẩm chế biến sẵn hay các món chiên rán. Như vậy, “kẻ thù” đôi khi không nằm ở miếng mỡ chúng ta nhìn thấy mà ẩn trong những thực phẩm quen thuộc. Làm sao nhận diện những nguồn chất béo cần hạn chế trong khẩu phần hằng ngày?
BS.CK2 Đỗ Thị Ngọc Diệp trả lời: Chất béo ẩn trong nhiều loại thực phẩm khiến người ăn tưởng mình ăn rất ít chất béo, nhưng thực tế lại tiêu thụ rất nhiều.
Mỡ và dầu ăn là những chất béo nhìn thấy rõ. Chất béo có sẵn trong thực phẩm cũng có thể nhận biết bằng mắt, chẳng hạn phần mỡ trong thịt ba rọi khi rang hoặc luộc. Khi tự chế biến tại nhà, lượng dầu ăn cho vào món ăn có thể được định lượng, giúp kiểm soát lượng chất béo sao cho vừa đủ.
Với thực phẩm mua bên ngoài, cách nhận biết là đọc số gam chất béo công bố trên nhãn. Tuy nhiên, một số thực phẩm hoàn toàn không công bố lượng chất béo, chẳng hạn bánh tươi, bánh ngọt được làm và bán tại các cửa hàng.
Các loại chất béo dễ nhìn thấy gồm mỡ, dầu ăn, bơ, phô mai hoặc bơ thực vật (margarine, shortening). Chất béo khó nhìn thấy nằm trong thành phần những thực phẩm không thể thiếu chất béo khi chế biến, như các loại bánh rán bán ngoài đường: bánh tiêu, donut hay bánh vòng; các loại bánh chiên như giò cháo quẩy; và bánh ngọt.
Hầu hết các loại bánh ngọt còn chứa rất nhiều chất béo chuyển hóa trong tổng lượng chất béo. Đây là điểm cần đặc biệt lưu ý, bởi người ăn có thể tiêu thụ quá nhiều chất béo trans mà hoàn toàn không biết.
Lượng chất béo trong một chiếc bánh ngọt có thể lên đến 30% trọng lượng bánh. Ví dụ, một chiếc bánh nặng 100 g chứa 30% chất béo thì ăn 100 g bánh đã tiêu thụ tới 30 g chất béo. Như vậy, chỉ một chiếc bánh ngọt đã cung cấp gần 50% nhu cầu chất béo khuyến nghị, trong khi bánh thường nặng hơn 100 g.
Các loại bánh ngọt, đặc biệt là bánh tươi, luôn có rất nhiều chất béo. Những loại được thêm hạt có dầu như hạnh nhân, hạt điều hoặc đậu phộng rắc bên trên có lượng chất béo tăng cao hơn rất nhiều.
Một cách nhận biết đơn giản là quan sát lớp giấy bên dưới bánh. Dù được cho là rất ít chất béo, nếu lớp giấy bên dưới thấm đầy dầu, chiếc bánh đó chắc chắn chứa rất nhiều chất béo.
Ngoài ra, sau khi mang bánh về, có thể cho vào nồi chiên không dầu hoặc lò nướng để làm nóng. Chất béo chảy ra nhiều và thấm xuống bên dưới là cách nhận biết lượng chất béo trong bánh để hạn chế ăn.
>>> Đọc thêm phần 2: Bí quyết phối hợp mỡ động vật và dầu thực vật để bảo vệ gan, tim mạch
>>> Đọc thêm phần 3: Dùng một loại dầu cho mọi món ăn: Sai lầm biến chất béo tốt thành chất độc hại
Cảm ơn BS.CK2 Đỗ Thị Ngọc Diệp và thương hiệu Vietcoco của Công ty TNHH Chế Biến Dừa Lương Quới đã đồng hành cùng AloBacsi thực hiện chương trình này.
Thông tin biên tập
Tác giả
Tham vấn y khoa
Đơn vị chịu trách nhiệm nội dung: AloBacsi
Bài viết có hữu ích với bạn?
Có thể bạn quan tâm
Đăng ký nhận bản tin sức khoẻ
Để chủ động bảo vệ bản thân và gia đình
Đăng ký nhận bản tin sức khoẻ để chủ động bảo vệ bản thân và gia đình
