Dùng một loại dầu cho mọi món ăn: Sai lầm biến chất béo tốt thành chất độc hại
BS.CK2 Đỗ Thị Ngọc Diệp - Chủ tịch Hội Dinh dưỡng Thực phẩm TPHCM cảnh báo, thói quen dùng chung một chai dầu cho cả trộn sống lẫn chiên rán dễ sản sinh độc chất. Căn bếp gia đình cần phân biệt rõ dầu chịu nhiệt cho món nóng và dầu chỉ dùng ăn nguội, đồng thời tuyệt đối không tái sử dụng dầu chiên cũ.
1. Đa dạng dầu, mỡ và chọn dầu phù hợp với nhiệt độ chế biến
Thưa BS, đến đây có thể thấy mỗi loại dầu có thành phần và đặc tính khác nhau. Khi lựa chọn dầu để dùng trực tiếp, trộn cùng thực phẩm hoặc sử dụng trong chiên, xào, nướng, người tiêu dùng nên căn cứ vào những yếu tố nào? Và có cần phối hợp, đa dạng các nguồn chất béo thay vì chỉ sử dụng cố định một loại dầu hay không?
BS.CK2 Đỗ Thị Ngọc Diệp trả lời: Đa dạng thực phẩm là nguyên tắc bất di bất dịch trong xây dựng chế độ ăn ở bất cứ quốc gia nào trên thế giới. Khi tiếp cận các chất dinh dưỡng, nguyên tắc này luôn được đặt ra.
Lợi ích đầu tiên của đa dạng thực phẩm là bảo đảm cung cấp đầy đủ các chất dinh dưỡng. Không có thực phẩm nào siêu tốt hoặc siêu xấu; chỉ đa dạng thực phẩm mới bảo đảm được điều này.
Đa dạng có nghĩa là sử dụng 20 loại thực phẩm khác nhau thuộc 6 nhóm cần cung cấp trong chế độ ăn hằng ngày:
- Nhóm thực phẩm giàu chất đạm: thịt, cá, trứng, đậu đỗ.
- Nhóm chất bột đường: ngũ cốc, khoai củ.
- Nhóm chất béo: mỡ của các loại động vật và dầu của các loại thực vật, với nhiều loại dầu, mỡ khác nhau.
- Nhóm rau.
- Nhóm trái cây.
- Nhóm sữa và các chế phẩm từ sữa.
Cần tính đủ 20 loại thực phẩm khác nhau trong các nhóm này. Theo nguyên tắc đó, chế độ ăn hằng ngày nên có nhiều hơn một loại dầu ăn và nhiều hơn một loại mỡ để bảo đảm ổn định.
Việc lựa chọn dầu ăn còn phụ thuộc vào cách chế biến. Với chế độ ăn có nhiều món chiên, xào, cần sử dụng nhiệt độ cao, nên chọn dầu chịu được nhiệt. Đây cũng là kiểu nấu ăn phổ biến của người Việt Nam, thường có món xào, rán hoặc chiên.
Chẳng hạn, dầu dừa có độ chịu nhiệt rất cao, giúp dầu không bị biến đổi thành những chất không mong muốn, như chất béo chuyển hóa.
Với các món trộn, có thể sử dụng cả dầu chịu nhiệt và dầu không chịu nhiệt. Tuy nhiên, dùng dầu không chịu nhiệt để chiên, rán là không đúng.
Ví dụ, dầu ô liu không chịu được nhiệt, sẽ bị biến đổi khi gia nhiệt, khiến những thành phần tốt trở thành không tốt. Vì vậy, dầu ô liu chỉ nên dùng cho những món có nhiệt độ rất thấp, như trộn salad.
Dầu chịu được nhiệt cao có thể dùng để trộn salad hoặc chiên, nhưng vẫn nên có hai loại dầu khác nhau trong nhà để sử dụng phù hợp.
Lựa chọn dầu tốt, tinh khiết, hữu cơ giúp việc chế biến các món ăn ở những mức nhiệt độ khác nhau dễ dàng hơn.
2. Không tái sử dụng dầu, kiểm soát nhiệt độ và thời gian chế biến
Khi dầu được gia nhiệt, chất béo có thể thay đổi như thế nào? Để sử dụng dầu phù hợp trong chiên, xào hoặc nướng, người nội trợ cần lưu ý những nguyên tắc nào về nhiệt độ, thời gian chế biến và việc tái sử dụng dầu?
BS.CK2 Đỗ Thị Ngọc Diệp trả lời: Trước hết, không nên tái sử dụng dầu ăn. Quá trình gia nhiệt làm biến đổi các chất dinh dưỡng trong dầu, chủ yếu là chất béo. Với dầu chứa quá nhiều axit béo chưa bão hòa, gia nhiệt khiến các axit béo bị oxy hóa và chuyển thành chất béo chuyển hóa, loại chất béo không mong muốn. Vì vậy, không nên dùng dầu chiên đi chiên lại nhiều lần.
Phương pháp chế biến quyết định việc lựa chọn loại dầu. Các món rán cá, chiên cá, chiên thịt hoặc xào rau cần nhiệt độ trên 100°C. Riêng món chiên, rán thường cần nhiệt độ khoảng 150–180°C.
Khi chế biến ở nhiệt độ cao, kể cả nướng, cần sử dụng mỡ động vật hoặc dầu thực vật có nhiều axit béo bão hòa. Những loại này chịu được nhiệt, không biến thành các chất không có lợi cho sức khỏe.
Chẳng hạn, làm gà rán cần chọn dầu chịu được nhiệt cao, chứa nhiều axit béo bão hòa như dầu dừa, dầu cọ hoặc dầu được tổng hợp từ nhiều loại dầu khác nhau. Tuy nhiên, vẫn ưu tiên từng loại dầu riêng biệt để lựa chọn phù hợp.
Thời gian cũng rất quan trọng. Khi chiên, xào, cần cho dầu vào nồi hoặc chảo rồi mới bật bếp. Dầu vừa nóng phải cho thực phẩm vào. Tránh để dầu trên bếp rồi mải làm việc khác, khiến dầu cháy khét trước khi cho thức ăn vào. Chất béo bị biến đổi sẽ sản sinh nhiều chất không mong muốn, gây hại cho sức khỏe.
Khi sử dụng chất béo để làm bánh hoặc chế biến món ăn trong lò nướng, cần canh nhiệt độ và thời gian phù hợp. Với cách chế biến bằng tay, cũng không nên gia nhiệt quá mạnh vì có thể làm biến đổi chất béo, tạo ra những chất không tốt. Ăn thường xuyên các chất này không có lợi cho sức khỏe.
Không thể xác định chung thời gian chế biến là bao nhiêu phút, vì còn tùy lượng thực phẩm và nhiệt độ của bếp nấu. Nếu kiểm soát được nhiệt độ, món canh nên nấu ở khoảng 100°C; món chiên, xào chỉ nên dao động trong khoảng nhiệt độ đã nêu, không gia nhiệt quá nhiều.
3. Lượng chất béo hằng ngày và cách quy đổi theo muỗng cà phê
Với dầu dừa tinh khiết thực phẩm ép lạnh, nếu sử dụng trực tiếp hoặc kết hợp cùng thực phẩm, lượng dùng bao nhiêu là phù hợp và nên đưa vào khẩu phần hằng ngày như thế nào để cân đối với các nguồn chất béo khác, thưa BS?
BS.CK2 Đỗ Thị Ngọc Diệp trả lời: Theo khuyến nghị, chất béo nên chiếm 20-25% tổng năng lượng. Ở mức 25%, một người trưởng thành trung bình cần khoảng 50-60 g chất béo mỗi ngày.
Lượng này tùy thuộc vào trọng lượng và giới tính. Với người Việt Nam có trọng lượng trung bình, ăn khoảng 2.000 kcal/ngày, nam giới cần khoảng 60 g, nữ giới khoảng 50 g chất béo mỗi ngày. Người có cơ thể cao lớn, nhu cầu năng lượng cao hơn sẽ cần lượng chất béo nhiều hơn.
Chất béo có nguồn gốc động vật hoặc dầu thực vật chứa nhiều axit béo bão hòa nên chiếm khoảng 10% tổng năng lượng, tức chưa tới một nửa tổng lượng chất béo hằng ngày. Lượng sử dụng khoảng 15 g chất béo từ mỡ động vật hoặc các loại dầu có nhiều chất béo bão hòa, tương đương 3 muỗng cà phê.
Khi dùng dầu ăn sống để trộn salad hoặc phối hợp với các món ăn, mỗi lần nên sử dụng khoảng 2 muỗng cà phê đầy, không nên nhiều hơn.
Lượng sử dụng này vừa lành mạnh, vừa bảo đảm phối hợp, vừa cung cấp thêm các chất dinh dưỡng để hoàn thiện chế độ dinh dưỡng.

4. Dầu dừa đông một phần khi nhiệt độ môi trường giảm
Vì sao dầu dừa thì nó có thể đông lại khi mà nhiệt độ xuống thấp và hóa lỏng trở lại khi mà nhiệt độ tăng? Hiện tượng này nói lên điều gì về đặc tính của dầu dừa, và người tiêu dùng lúc này chúng ta nên bảo quản, sử dụng như thế nào cho đúng thưa BS?
BS.CK2 Đỗ Thị Ngọc Diệp trả lời: Hiện tượng dầu dừa đông đặc liên quan đến profile chất béo trong dầu. Do chứa nhiều axit béo no, dầu dừa dễ chuyển sang dạng đông đặc ở nhiệt độ môi trường.
Khi nhiệt độ môi trường giảm, dầu dừa có một phần đông cứng, không đông hoàn toàn như mỡ. Phần đông nằm bên dưới, không đông toàn chai. Từ đặc điểm này có thể nhận biết dầu dừa thật, nguyên chất.
Có thể chờ nhiệt độ môi trường tăng để dầu hóa lỏng trở lại. Do không đông hoàn toàn, dầu vẫn có thể rót ra để chế biến món ăn hằng ngày.
Nếu chai chỉ còn một ít dầu và phần này đã đông, có thể ngâm bên ngoài chai trong một chút nước nóng. Chỉ cần nhiệt độ tăng, dầu sẽ hóa lỏng trở lại.
>>> Đọc thêm phần 1: Kiêng chất béo quá mức có thể bị xuất huyết não, suy kiệt, trẻ chậm phát triển
>>> Đọc thêm phần 2: Bí quyết phối hợp mỡ động vật và dầu thực vật để bảo vệ gan, tim mạch
Cảm ơn BS.CK2 Đỗ Thị Ngọc Diệp và thương hiệu Vietcoco của Công ty TNHH Chế Biến Dừa Lương Quới đã đồng hành cùng AloBacsi thực hiện chương trình này.
Thông tin biên tập
Tác giả
Tham vấn y khoa
Đơn vị chịu trách nhiệm nội dung: AloBacsi
Bài viết có hữu ích với bạn?
Có thể bạn quan tâm
Đăng ký nhận bản tin sức khoẻ
Để chủ động bảo vệ bản thân và gia đình
Đăng ký nhận bản tin sức khoẻ để chủ động bảo vệ bản thân và gia đình
