Giải mã tiềm năng chiều cao: di truyền quyết định hay dinh dưỡng?

Không tồn tại một “gen cao” hay “gen thấp”

Theo BS.CK2 Đỗ Thị Ngọc Diệp - Chủ tịch Hội Dinh dưỡng Thực phẩm TPHCM, Phó Chủ tịch Hội Dinh dưỡng Việt Nam, chiều cao không chỉ liên quan đến vóc dáng mà còn là một chỉ dấu phản ánh tình trạng sức khỏe và điều kiện phát triển của mỗi cá nhân.

Ở góc độ cộng đồng, các nghiên cứu cho thấy chiều cao có mối liên quan với thể lực, sức khỏe tổng quát, khả năng học tập, cơ hội nghề nghiệp, thu nhập, sự tự tin và sức khỏe tinh thần. Vì vậy, cải thiện chiều cao không đơn thuần là đáp ứng mong muốn về ngoại hình mà còn góp phần nâng cao chất lượng dân số và phát triển kinh tế - xã hội.

Tuy nhiên, quan niệm cha mẹ thấp thì con chắc chắn thấp hoặc cha mẹ cao thì con đương nhiên cao là chưa chính xác. Chuyên gia cho biết, không tồn tại một “gen cao” hay “gen thấp” riêng biệt. Các nghiên cứu trên toàn hệ gen đã ghi nhận hơn 12.000 biến thể có thể tác động đến chiều cao, trong đó mỗi biến thể chỉ đóng góp một tỷ lệ rất nhỏ.

Vai trò của di truyền còn phụ thuộc chặt chẽ vào điều kiện sống. Trong một quần thể có chế độ dinh dưỡng chưa đầy đủ và môi trường phát triển không thuận lợi, các yếu tố môi trường có thể lấn át tiềm năng di truyền. Ngược lại, khi điều kiện dinh dưỡng, chăm sóc sức khỏe và vận động được cải thiện đồng bộ, tầm vóc của cả một thế hệ có thể thay đổi rõ rệt, như kinh nghiệm từ Hàn Quốc và Nhật Bản.

Mô hình nghiên cứu chiều cao vì thế đã chuyển từ việc chỉ tập trung vào di truyền sang xem xét các yếu tố ngoại di truyền và sự tương tác phức tạp giữa gen với môi trường. BS Ngọc Diệp ví gen như một bản nhạc có sẵn, còn dinh dưỡng, giấc ngủ, vận động, stress, nhiễm trùng và hệ vi sinh là những yếu tố quyết định bản nhạc ấy được “trình diễn” như thế nào.

Quá trình tăng trưởng chiều cao diễn ra tại đĩa sụn tăng trưởng. Các tế bào sụn cần tăng sinh, trưởng thành và cốt hóa để xương dài ra. Nếu sụn tăng trưởng bị tổn thương, chịu tải trọng quá mức hoặc không được cung cấp đầy đủ dưỡng chất, quá trình tạo xương có thể bị ảnh hưởng.

Trong đó, protein, năng lượng, chất béo, carbohydrate, canxi, phospho, magiê, mangan, kẽm, sắt cùng các vitamin A, D và K đều giữ những vai trò khác nhau. Vì vậy, phát triển chiều cao không thể chỉ được hiểu đơn giản là uống nhiều sữa hoặc bổ sung canxi.

BS.CK2 Đỗ Thị Ngọc Diệp lưu ý, việc bổ sung canxi còn phụ thuộc vào dạng canxi, khả năng hấp thu và sự phối hợp với các yếu tố sinh học khác. Chỉ tăng lượng canxi mà không bảo đảm chế độ ăn cân bằng, đủ protein, năng lượng và vi chất chưa chắc mang lại hiệu quả như mong đợi.

Can thiệp phải đa tầng và bắt đầu trước khi “cửa sổ” tăng trưởng đóng lại

Bên cạnh dinh dưỡng, hệ nội tiết giữ vai trò quan trọng trong quá trình tăng trưởng. Hormone tăng trưởng GH do tuyến yên tiết ra sẽ kích thích gan sản xuất IGF-1. Yếu tố này tiếp tục truyền tín hiệu đến các tế bào sụn tăng trưởng, thúc đẩy xương dài ra.

Giấc ngủ có ảnh hưởng trực tiếp đến cơ chế trên, bởi phần lớn GH được tiết ra trong lúc ngủ. Tuy nhiên, không chỉ số giờ ngủ mà nhịp sinh học và chất lượng giấc ngủ cũng cần được quan tâm. Trẻ ngủ thất thường, thiếu ngủ hoặc thường xuyên căng thẳng kéo dài có thể tăng cortisol, từ đó ức chế quá trình tiết GH.

Vận động tạo tải trọng cơ học kích thích sụn tăng trưởng, nhưng cần lựa chọn hình thức và cường độ phù hợp. Những hoạt động như nhảy dây, bóng rổ, bơi, chạy hoặc tập kháng lực vừa sức có thể hỗ trợ phát triển thể chất. Ngược lại, việc tập luyện chuyên nghiệp quá sớm hoặc tạo tải trọng lớn kéo dài lên đĩa sụn có thể gây bất lợi cho tăng trưởng.

Các bệnh mạn tính như hen, bệnh tim bẩm sinh, bệnh celiac, bệnh thận hoặc đái tháo đường cũng có thể làm tăng tiêu hao năng lượng, ảnh hưởng đến hấp thu và tăng trưởng. Do đó, trẻ mắc bệnh nền cần được phát hiện, điều trị sớm và xây dựng chế độ dinh dưỡng phù hợp thay vì chỉ tập trung bổ sung một vài sản phẩm hỗ trợ chiều cao.

Theo BS.CK2 Đỗ Thị Ngọc Diệp, can thiệp cần được thực hiện theo từng giai đoạn phát triển. Một nghìn ngày đầu đời là thời kỳ lập trình tăng trưởng quan trọng; từ 2-5 tuổi là giai đoạn tăng trưởng tương đối nhanh và ổn định; từ 5-10 tuổi là giai đoạn tích lũy; còn tuổi dậy thì là thời điểm tăng trưởng bứt tốc.

Mỗi giai đoạn là một “cửa sổ cơ hội” không quay trở lại. Cửa sổ này có thể đóng sớm hơn ở trẻ dậy thì sớm. Vì vậy, cha mẹ không nên chủ quan khi trẻ từng có chiều cao tốt lúc 18 tháng hoặc 2 tuổi, mà cần theo dõi biểu đồ tăng trưởng định kỳ để kịp thời phát hiện khi tốc độ tăng chiều cao chậm lại.

Việc cải thiện chiều cao cũng không thể dựa trên những lời khuyên đơn lẻ như “uống thêm sữa”, “ăn nhiều canxi” hay “chơi thể thao”. Trẻ cần một kế hoạch toàn diện gồm chế độ dinh dưỡng đủ năng lượng, đa dạng và cân đối; nuôi con bằng sữa mẹ; sử dụng sữa và chế phẩm sữa phù hợp; vận động hằng ngày; ngủ đủ giấc; kiểm soát stress; tránh khói thuốc, rượu bia và đồ uống có cồn; đồng thời tầm soát, điều trị sớm các bệnh lý nền.

10 lời khuyên giúp trẻ phát huy tối đa tiềm năng chiều cao

BS.CK2 Đỗ Thị Ngọc Diệp đưa ra 10 khuyến nghị giúp trẻ phát triển chiều cao tối ưu. Chuyên gia nhấn mạnh, đây không phải là những giải pháp riêng lẻ mà là một chiến lược chăm sóc toàn diện, cần được duy trì liên tục từ gia đình, nhà trường đến cộng đồng. Cụ thể:

1. Ăn đủ năng lượng và 6 nhóm chất dinh dưỡng phù hợp với lứa tuổi, giới tính, mức độ hoạt động thể lực.

2. Ăn đa dạng nhiều loại thực phẩm và đủ 6 nhóm thực phẩm.

3. Ăn đủ và cân đối thực phẩm có nguồn gốc từ động vật và thực vật.

4. Nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu, tiếp tục kéo dài thời gian cho bú mẹ đến 24 tháng.

5. Sử dụng sữa và chế phẩm từ sữa hàng ngày.

6. Tăng cường hoạt động thể lực và tập luyện thể dục hàng ngày.

7. Ngủ đủ giấc.

8. Cha mẹ và trẻ em không hút thuốc lá chủ động và thụ động kể cả thuốc lá điện tử.

9. Cha mẹ và trẻ em không sử dụng bia rượu và đồ uống có cồn.

10. Theo dõi tăng trưởng định kỳ để phát hiện sớm tình trạng chậm tăng trưởng chiều cao và can thiệp kịp thời

BS.CK2 Đỗ Thị Ngọc Diệp nhấn mạnh: “Di truyền cho chúng ta tiềm năng, nhưng dinh dưỡng và môi trường sống sẽ quyết định trẻ có vươn tới tiềm năng ấy hay không”. Do đó, phát triển chiều cao không chỉ là câu chuyện của một đứa trẻ, mà cần sự đồng hành của gia đình, nhà trường, ngành y tế và toàn xã hội.