Bệnh viện Chợ Rẫy: 125 năm di sản, vững vàng tuyến cuối, trọn nghĩa với người bệnh

Những ngày cuối tháng 12/2025, khi Bệnh viện Chợ Rẫy được trao tặng danh hiệu Anh hùng Lao động lần thứ hai, đó là sự ghi nhận cho vai trò nòng cốt trong giai đoạn khốc liệt của đại dịch. Nhưng với tầng lớp thế hệ đã đi qua 125 năm lịch sử, danh hiệu ấy còn là kết tinh của một hành trình dài gìn giữ sự sống - qua chiến tranh, qua hòa bình, qua dịch bệnh và qua những giới hạn khắc nghiệt của y học hiện đại.

Lần đầu được phong tặng vào năm 2000 và nay tiếp tục được vinh danh sau COVID-19, Chợ Rẫy khẳng định vị thế của một bệnh viện mang tầm quốc gia. Trong những thời điểm khó khăn nhất, cái tên “Chợ Rẫy” luôn được nhắc đến như điểm tựa của hệ thống y tế phía Nam.

Tuyến đầu của tuyến cuối

Đại dịch COVID-19 là phép thử khắc nghiệt nhất trong lịch sử y tế hiện đại. Với một bệnh viện tuyến cuối hạng đặc biệt, mỗi quyết định không chỉ ảnh hưởng đến một ca bệnh mà còn tác động đến toàn bộ hệ thống phía Nam.

Trong khi vẫn phải duy trì điều trị thường quy cho hàng ngàn bệnh nhân nặng mỗi ngày, Bệnh viện Chợ Rẫy đồng thời đảm nhận vai trò nòng cốt trong hồi sức bệnh nhân COVID-19. Bệnh viện tham mưu xây dựng phác đồ điều trị, tổ chức đào tạo hàng ngàn cán bộ y tế trên cả nước, trực tiếp tiếp nhận gần 7.000 ca bệnh nặng và cử nhiều đoàn hỗ trợ các địa phương, kể cả nước bạn Lào.

Dấu ấn đặc biệt nhất là việc bệnh viện trực tiếp điều hành Bệnh viện Hồi sức COVID-19 TPHCM quy mô 1.000 giường - trung tâm hồi sức lớn nhất thế giới tại thời điểm đó. Hơn 5.000 bệnh nhân nặng được điều trị tại đây, với tỷ lệ tử vong thấp hơn nhiều so với dự báo ban đầu. Đằng sau con số ấy là hàng nghìn giờ hội chẩn, hàng vạn quyết định sinh tử.

Một câu chuyện thường được nhắc lại là sự cố tiềm ẩn của hệ thống ôxy trung tâm. Thiết kế ban đầu chỉ chịu được áp lực của hơn 100 bệnh nhân thường, trong khi bệnh nhân COVID-19 cần lưu lượng gấp nhiều lần. Nếu không kịp thời phát hiện “điểm chết” ấy, toàn bộ hệ thống có thể đối diện nguy cơ thảm họa. Từ một cuộc trao đổi ngẫu nhiên, các bác sĩ đã nhận ra nguy cơ, đề xuất giải pháp tách hệ thống ôxy theo từng tầng để phân tán áp lực. Sáng kiến được triển khai thần tốc, góp phần cứu sống hàng ngàn bệnh nhân.

Chính trong giai đoạn ấy, kỹ thuật ECMO - tim phổi nhân tạo - được làm chủ và mở rộng. Từ chỗ ít được sử dụng do chi phí cao và kỹ thuật phức tạp, ECMO trở thành một vũ khí quan trọng trong điều trị bệnh nhân nguy kịch. Các kíp chuyên môn không chỉ triển khai tại chỗ mà còn trực tiếp hỗ trợ đặt ECMO tại nhiều tỉnh thành.

Đại dịch khép lại như một chương đặc biệt của lịch sử y học hiện đại, và với Chợ Rẫy, đó là thời điểm mọi giới hạn về tổ chức và chuyên môn bị đẩy đến mức cao nhất; khả năng đứng vững và thích nghi trong hoàn cảnh ấy được hình thành từ nhiều thập kỷ chuẩn hóa quy trình, đào tạo đội ngũ và xây dựng một cấu trúc vận hành đủ linh hoạt để ứng phó với biến động.

Từ Hospital Municipal de Cholon đến tuyến cuối hạng đặc biệt

Tại TPHCM, Bệnh viện Chợ Rẫy là một trong số hiếm cơ sở y tế có lịch sử trăm năm. Đi qua nhiều giai đoạn lịch sử, bệnh viện không chỉ chứng kiến những thăng trầm của ngành y Việt Nam, mà còn trực tiếp tham gia kiến tạo nền tảng chuyên môn cho toàn khu vực phía Nam.

Được thành lập năm 1900 với tên gọi Hospital Municipal de Cholon, bệnh viện là một trong những cơ sở y tế đầu tiên do người Pháp xây dựng tại Việt Nam. Công trình được dựng trên nền một khu chợ của cộng đồng người Hoa mang tên Chợ Rẫy, với kiến trúc kiểu Pháp đặc trưng - đặt những viên gạch đầu tiên cho một trung tâm y tế quy mô hàng đầu Nam Kỳ đầu thế kỷ XX. Trải qua nhiều lần đổi tên, đến năm 1957, bệnh viện chính thức mang tên Chợ Rẫy - cái tên gắn với ký ức của nhiều thế hệ người dân miền Nam.

Năm 1974, bệnh viện được tái xây dựng với tòa nhà 11 tầng trên diện tích 53.000m², trở thành một trong những cơ sở điều trị lớn nhất khu vực Đông Nam Á thời điểm đó. Sau ngày đất nước thống nhất, trong bối cảnh hệ thống y tế còn nhiều thiếu thốn, Chợ Rẫy vừa điều trị, vừa đào tạo, vừa nghiên cứu - 3 trụ cột đặt nền móng cho cấu trúc vận hành đến tận hôm nay.

Từ sau giai đoạn đổi mới, bệnh viện từng bước mở rộng phạm vi hoạt động, trở thành điểm tiếp nhận những ca bệnh nặng và phức tạp nhất của toàn khu vực phía Nam. Không chỉ phục vụ người dân TPHCM, Chợ Rẫy còn là điểm đến của bệnh nhân từ Tây Nguyên, Nam Trung Bộ đến đồng bằng sông Cửu Long - những người đã vượt hàng trăm cây số để tìm cơ hội điều trị ở tuyến sau cùng.

Theo thời gian, Chợ Rẫy không chỉ là một bệnh viện lớn, mà định hình vai trò tuyến cuối của cả miền Nam - nơi các bệnh viện địa phương chuyển gửi những ca khó nhất, và cũng là nơi nhiều kỹ thuật mới được hình thành trước khi lan tỏa rộng rãi ra toàn hệ thống. Song song với điều trị, bệnh viện trở thành trung tâm đào tạo - thực hành quan trọng của các trường y phía Nam, đồng thời triển khai nhiều đề tài nghiên cứu phục vụ trực tiếp cho thực tiễn lâm sàng và phòng chống dịch.

Từ quy mô ban đầu 500 giường bệnh, đến nay bệnh viện có 1.800 giường thực kê, mỗi ngày tiếp nhận gần 10.000 lượt bệnh nhân. Con số ấy không chỉ phản ánh áp lực hoạt động, mà còn cho thấy vị thế của hệ thống y tế phía Nam.

Từ năm 2010, Chợ Rẫy được xếp hạng đặc biệt - tuyến kỹ thuật sau cùng của khu vực - với hơn 3.000 kỹ thuật y khoa được phê duyệt thực hiện, bao gồm nhiều kỹ thuật chuyên sâu như ghép tạng, can thiệp tim mạch phức tạp, điều trị ung thư bằng xạ trị định vị, hồi sức tích cực chuyên sâu. Bệnh viện cũng là một trong những cơ sở đầu tiên tại phía Nam triển khai hệ thống phẫu thuật robot Da Vinci thế hệ thứ 4 với bốn cánh tay thao tác và camera 3D độ phân giải cao - đánh dấu bước chuyển sang kỷ nguyên phẫu thuật chính xác.

Ở bình diện quốc tế, năm 2021, bệnh viện trở thành cơ sở y tế đầu tiên của Việt Nam gia nhập Liên đoàn Bệnh viện Quốc tế (IHF), đồng thời được trao các giải thưởng quốc tế về chất lượng và lãnh đạo. Đến năm 2024, Chợ Rẫy tiếp tục ghi dấu ấn khi trở thành đơn vị y tế đầu tiên tại Việt Nam nhận Giải thưởng Chất lượng Quốc tế châu Á - Thái Bình Dương (GPEA) hạng mục Best In Class - sự công nhận về năng lực quản trị, hiệu quả hoạt động và chuẩn mực chất lượng ở tầm khu vực.

Sau 125 năm, Chợ Rẫy đã vượt khỏi khuôn khổ của một bệnh viện quy mô lớn, để trở thành một cấu trúc y tế chiến lược của quốc gia - nơi tập trung chuyên môn cao, đào tạo nhân lực, phát triển nghiên cứu khoa học và định hình chuẩn mực điều trị cho toàn bộ hệ thống phía Nam.

30 năm ghép tạng: Kiến tạo nền tảng cho y học ghép tạng phía Nam

Trong bản đồ kỹ thuật cao của Bệnh viện Chợ Rẫy, ghép tạng trở thành một biểu tượng của năng lực làm chủ y học hiện đại.

Cuối tháng 12/1992, chỉ vài tháng sau ca ghép tạng đầu tiên của cả nước, Bệnh viện Chợ Rẫy thực hiện thành công hai ca ghép thận đầu tiên với sự hỗ trợ của các chuyên gia trong và ngoài nước. Dấu mốc ấy không chỉ mang ý nghĩa chuyên môn, mà còn đặt nền móng cho sự phát triển bền vững của ngành ghép tạng tại khu vực phía Nam.

3 thập kỷ sau, bệnh viện đã thực hiện hơn 1.100 ca ghép tạng với tỷ lệ thành công cao, tương đương nhiều trung tâm quốc tế. Song, điều làm nên vai trò trụ cột không chỉ nằm ở con số, mà ở cách bệnh viện chủ động mở rộng nguồn hiến và chuẩn hóa quy trình.

Chợ Rẫy là một trong những đơn vị tiên phong tại Việt Nam triển khai ghép thận từ người cho chết não (2008), từ người cho tim ngừng đập (2015), ghép đổi chéo người cho (2017) và ghép không tương hợp nhóm máu ABO (2021). Mỗi bước tiến ấy đều mở rộng thêm cơ hội sống cho người bệnh suy thận giai đoạn cuối - nhóm bệnh nhân vốn phụ thuộc hoàn toàn vào chạy thận nhân tạo.

Để bảo đảm tính minh bạch và công bằng trong phân bổ nguồn tạng, năm 2014, bệnh viện thành lập Đơn vị điều phối ghép các bộ phận cơ thể người. Từ cấu trúc điều phối này, Đơn vị ghép thận được phát triển thành một trong những trung tâm ghép thận hàng đầu cả nước, không chỉ về số lượng mà còn về chất lượng chăm sóc sau ghép.

Song song với việc mở rộng nguồn tạng, bệnh viện áp dụng hàng loạt kỹ thuật mới nhằm nâng cao hiệu quả điều trị: phẫu thuật nội soi và nội soi có hỗ trợ robot trong lấy thận; ghép thận đón đầu trước khi bệnh nhân phải chạy thận kéo dài; ghép cho các trường hợp có nguy cơ miễn dịch cao; xây dựng quy trình chăm sóc - theo dõi sau ghép được chuẩn hóa theo thông lệ quốc tế.

Một thành tựu mang tính biểu tượng gần đây là ca ghép phổi đầu tiên tại khu vực phía Nam - kết quả của sự tích lũy nhiều năm về hồi sức tích cực, phẫu thuật lồng ngực và miễn dịch học. Thành công này không phải là đột phá ngẫu nhiên, mà là hệ quả của một nền tảng được xây dựng qua nhiều thế hệ.

Đáng chú ý, trong hành trình ấy, Chợ Rẫy duy trì hợp tác với nhiều trung tâm ghép tạng quốc tế, đồng thời hỗ trợ hơn 10 cơ sở y tế trong nước triển khai ghép thận. Vai trò “đầu tàu” vì thế không chỉ được xác lập bằng năng lực chuyên môn tự thân, mà còn bằng khả năng chuyển giao kỹ thuật, đào tạo đội ngũ kế thừa và góp phần hình thành mạng lưới ghép tạng quốc gia.

30 mươi năm ghép tạng tại Chợ Rẫy, nhìn rộng hơn, là ba mươi năm Việt Nam từng bước thu hẹp khoảng cách với thế giới trong một lĩnh vực y khoa phức tạp bậc nhất. Và ở đó, vai trò của một bệnh viện tuyến cuối hạng đặc biệt không chỉ là cứu sống từng bệnh nhân, mà là xây dựng một nền tảng bền vững cho cả hệ thống.

“Bệnh viện của người nghèo”

Dẫu mang dáng dấp của một trung tâm y khoa kỹ thuật cao, với hơn 3.000 kỹ thuật chuyên sâu, hệ thống robot, ECMO, ghép tạng và những phòng mổ áp lực dương hiện đại, Chợ Rẫy vẫn được người dân gọi bằng một cái tên rất đời: “bệnh viện của người nghèo”.

Danh xưng ấy tồn tại song song với những giải thưởng quốc tế và những kỹ thuật cao nhất của y học hiện đại. Trong nhiều thời điểm, khi người bệnh rơi vào thế cùng quẫn, lãnh đạo bệnh viện thống nhất một nguyên tắc: cứu người trước, chi phí tính sau.

Phía sau mỗi ca bệnh khó là một cơ chế vận hành âm thầm nhưng bền bỉ, Công tác Xã hội được tổ chức như một mắt xích chuyên nghiệp, đồng hành xuyên suốt quá trình điều trị. Từ khâu hỗ trợ đăng ký khám, tư vấn bảo hiểm y tế, vận động viện phí cho bệnh nhân khó khăn, đến chăm sóc tinh thần cho người bệnh ung thư, bệnh nặng kéo dài… Tất cả được triển khai như một phần của hệ thống chăm sóc toàn diện, chứ không phải hoạt động bên lề.

Sau gần hai thập kỷ phát triển, bộ phận này đã tạo dựng được niềm tin với 15.844 nhà hảo tâm, huy động hơn 167 tỷ đồng để hỗ trợ 34.479 lượt người bệnh. Con số ấy phản ánh một nền tảng vận hành minh bạch và bền bỉ: những lời kêu gọi được gửi đi giữa đêm, những khoản viện phí được kết nối chỉ sau vài phút, những trường hợp nguy kịch không phải dừng điều trị vì chi phí.

Song hành với hỗ trợ tài chính là nỗ lực cải thiện môi trường điều trị. Các không gian sinh hoạt tại nhiều khoa phòng - đặc biệt ở khu điều trị ung thư - được bố trí kệ sách, hệ thống giải trí, wifi, nhạc nhẹ; bệnh nhân hóa trị nhận thêm sữa, bánh; những chương trình như “Sữa yêu thương” hay “Đồng hành cùng chiến binh K” được duy trì định kỳ, giúp người bệnh có thêm điểm tựa tinh thần trong hành trình dài chống chọi bệnh tật. Đến nay, 15 chương trình đồng hành đã được triển khai, kết nối với hàng trăm bệnh nhân ung thư trong những giai đoạn khắc nghiệt nhất.

Chính trong sự giao thoa giữa kỹ thuật đỉnh cao và lòng trắc ẩn ấy, bản sắc Chợ Rẫy được định hình. Máy móc có thể tối tân, phác đồ có thể chuẩn hóa theo tiêu chuẩn quốc tế, nhưng triết lý vận hành xuyên suốt hơn một thế kỷ vẫn không thay đổi: tính mạng con người là trên hết.

Vì vậy, khi nhắc đến Chợ Rẫy, người ta không chỉ nghĩ đến tuyến cuối của miền Nam mà còn nghĩ đến một nơi sẵn sàng dang tay với những phận người mong manh nhất. Và có lẽ, đó mới là nền móng sâu nhất của một bệnh viện mang tầm vóc quốc gia.

125 năm và một tương lai phía trước

Sau 125 năm, Bệnh viện Chợ Rẫy đã trở thành một trụ cột chiến lược của hệ thống y tế quốc gia, được bồi đắp qua nhiều thế hệ và trưởng thành qua những giai đoạn thử thách nhất của ngành y.

Danh hiệu Anh hùng Lao động lần thứ hai là dấu mốc ghi nhận một hành trình dài - từ Hospital Municipal de Cholon đầu thế kỷ XX đến bệnh viện đa khoa hạng đặc biệt, tuyến kỹ thuật sau cùng của khu vực phía Nam. Vị trí ấy đồng nghĩa với trách nhiệm tiếp nhận những ca bệnh phức tạp nhất, đồng thời dẫn dắt chuyên môn cho toàn hệ thống.

Trong giai đoạn phát triển mới, dự án Bệnh viện Chợ Rẫy cơ sở 2 đã được phê duyệt với quy mô 1.000 giường bệnh, tổng mức đầu tư khoảng 6.400 tỉ đồng từ nguồn vốn ODA của Chính phủ Nhật Bản. Dự kiến khởi công vào quý IV-2026 và hoàn thành năm 2030, cơ sở này sẽ mở rộng năng lực điều trị chuyên sâu, giảm tải cho bệnh viện hiện hữu và đáp ứng nhu cầu khám chữa bệnh ngày càng cao của khu vực phía Nam.

Song song với mở rộng hạ tầng là quá trình tái cấu trúc vận hành. Chợ Rẫy đang đẩy mạnh chuyển đổi số như một trụ cột nâng cao chất lượng chuyên môn và hiệu quả quản trị. Bên cạnh triển khai bệnh án điện tử, bệnh viện hiện vận hành khoảng 46 hệ thống phần mềm phục vụ hoạt động chuyên môn và hành chính, hướng tới mô hình bệnh viện thông minh, quản lý dữ liệu đồng bộ và minh bạch.

Với vai trò tuyến cuối, Chợ Rẫy tiếp tục duy trì hoạt động chuyển giao kỹ thuật cho các địa phương từ Tây Nguyên, Nam Trung Bộ đến đồng bằng sông Cửu Long. Nhiều kỹ thuật chuyên sâu được chuẩn hóa tại đây trước khi lan tỏa rộng rãi ra hệ thống.

Định hướng sắp tới tập trung vào 3 trục chính: hoàn thiện chuyển đổi số, đẩy mạnh nghiên cứu khoa học và tăng cường hợp tác - hội nghị chuyên môn quốc tế. Mục tiêu đặt ra không dừng ở điều trị thành công, mà hướng đến phục hồi toàn diện, giúp người bệnh trở lại đời sống xã hội trong trạng thái tốt nhất có thể.

Qua từng thế hệ lãnh đạo và nhân viên y tế, một nguyên tắc vẫn được giữ vững: đặt sự sống con người ở trung tâm mọi quyết định chuyên môn. Chính sự kế tục ấy tạo nên chiều sâu của Chợ Rẫy suốt 125 năm qua và là nền tảng cho chặng đường tiếp theo.

Nhân Ngày Thầy thuốc Việt Nam 27/2, xin gửi lời tri ân đến các thế hệ thầy thuốc Bệnh viện Chợ Rẫy - những người đã và đang bền bỉ ở tuyến cuối, giữ vững chuyên môn và nghĩa tình với người bệnh qua mọi giai đoạn của lịch sử.