Xơ vữa động mạch: Trẻ hóa, khó đảo ngược, "đích đến" là biến cố tim mạch nguy hiểm

1. Xơ vữa động mạch ngày càng trẻ hóa, nhiều ca nặng xuất hiện từ tuổi 30

Đầu tiên, xin BS chia sẻ trên thực tế, xơ vữa động mạch thường bắt đầu từ độ tuổi nào? Bệnh có xu hướng trẻ hóa hay vẫn chủ yếu gặp ở người lớn tuổi?

TS.BS Cao Đằng Khang - Trưởng khoa Phẫu thuật Tim mạch, Bệnh viện Đại học Y Dược TPHCM trả lời: Có sự khác biệt rõ rệt về tình trạng mạch máu giữa các nhóm tuổi.

Ở trẻ nhỏ và người trẻ, đặc biệt nhóm mười mấy tuổi trở xuống, mạch máu thường còn trơn láng, chưa xuất hiện các mảng xơ vữa hay vôi hóa. Trong khi đó, ở nhóm bệnh nhân lớn tuổi, đặc biệt khoảng 50 - 60 tuổi phải phẫu thuật bắc cầu mạch vành hoặc can thiệp trên động mạch, lòng mạch thường đã xơ cứng, xuất hiện nhiều mảng vôi hóa, thậm chí tổn thương nặng.

Xơ vữa động mạch là quá trình diễn tiến tự nhiên của cơ thể theo thời gian, tương tự quy luật sinh - lão - bệnh - tử. Mức độ xơ vữa ở mỗi người có thể khác nhau, nhưng đây là tình trạng phổ biến khi tuổi tác ngày càng tăng.

Đáng lưu ý, bệnh lý xơ vữa động mạch hiện ghi nhận xu hướng trẻ hóa rõ rệt. Không chỉ xơ vữa mạch vành, tình trạng xơ vữa mạch máu não và mạch máu ngoại vi cũng ngày càng xuất hiện nhiều ở người trẻ tuổi.

Nếu trước đây, xơ vữa mạch vành nặng gây nhồi máu cơ tim ở người dưới 40 tuổi còn hiếm gặp, thì hiện nay đã ghi nhận nhiều trường hợp mới ngoài 30 tuổi đã bị xơ vữa và hẹp mạch vành nghiêm trọng.

2. Xơ vữa động mạch hình thành âm thầm qua nhiều năm

Xơ vữa động mạch hình thành và tiến triển như thế nào trong cơ thể, và vì sao bệnh có thể âm thầm kéo dài nhiều năm mà không gây triệu chứng rõ ràng?

TS.BS Cao Đằng Khang trả lời: Xơ vữa động mạch chủ yếu liên quan đến quá trình rối loạn chuyển hóa mỡ máu. Đây cũng là lý do mạch máu ở trẻ nhỏ thường còn trơn láng, chưa xuất hiện các mảng xơ vữa, trong khi sau nhiều năm, thành mạch dần thay đổi và xuất hiện tình trạng xơ cứng, hẹp lòng mạch.

Theo thời gian, các phân tử chất béo và mỡ trong cơ thể sẽ tích tụ, lắng đọng trên thành mạch máu. Ban đầu, lượng mỡ tích tụ còn ít, chỉ gây xơ cứng thành mạch và hẹp nhẹ. Tuy nhiên, quá trình này diễn tiến âm thầm qua nhiều năm, khiến mức độ hẹp ngày càng nặng hơn.

Khi dòng máu lưu thông qua vị trí hẹp, mảng xơ vữa có thể bong ra hoặc hình thành cục huyết khối gây tắc mạch máu. Nếu xảy ra ở tim sẽ dẫn đến thiếu máu cơ tim, ở não gây thiếu máu não, còn tại các mạch máu ngoại biên sẽ gây thiếu máu tại vùng cơ thể do động mạch đó chi phối.

3. Xơ vữa động mạch có thể gây đột quỵ, nhồi máu cơ tim và thiếu máu ngoại biên

Khi được chẩn đoán có xơ vữa động mạch, rất nhiều người lo lắng. Ở góc độ chuyên môn, mức độ nguy hiểm của xơ vữa phụ thuộc vào những yếu tố nào?

- Xơ vữa động mạch ở tim, não hay các mạch máu lớn khác khác nhau như thế nào về mức độ nguy hiểm và nguy cơ biến cố?

TS.BS Cao Đằng Khang trả lời: Xơ vữa động mạch ảnh hưởng nhiều nhất đến ba hệ cơ quan quan trọng gồm não, tim và hệ mạch máu ngoại biên.

Khi tình trạng xơ vữa gây hẹp hoặc tắc mạch máu nuôi não, lưu lượng máu đến não sẽ suy giảm, dẫn đến thiếu máu não. Trong nhiều trường hợp, mạch máu bị tắc cấp tính có thể gây nhồi máu não và dẫn đến đột quỵ.

Tương tự, nếu quá trình xơ vữa xảy ra tại động mạch vành - hệ mạch máu nuôi tim - người bệnh có nguy cơ bị nhồi máu cơ tim, thậm chí đột tử do tim.

Không chỉ não và tim, tình trạng xơ vữa còn có thể xảy ra ở nhiều mạch máu khác trong cơ thể. Khi mạch máu bị hẹp hoặc tắc, vùng cơ thể do động mạch đó nuôi dưỡng sẽ rơi vào tình trạng thiếu máu. Tình trạng này thường gặp ở tay, chân hoặc các vị trí mạch máu quan trọng như động mạch vùng cổ - nơi cung cấp máu cho não.

4. Xơ vữa động mạch khó đảo ngược hoàn toàn

Câu hỏi nhiều người quan tâm nhất là: xơ vữa động mạch đã hình thành rồi thì có thể đảo ngược được không? Trong thực hành lâm sàng, bác sĩ hiểu “đảo ngược” xơ vữa như thế nào cho đúng?

TS.BS Cao Đằng Khang trả lời: Xơ vữa động mạch là quá trình khó đảo ngược hoàn toàn, đặc biệt ở những trường hợp thành mạch đã tổn thương nặng trong thời gian dài. Mạch máu đã bị xơ vữa không thể trở lại trạng thái trơn láng như thời thơ ấu.

Tuy nhiên, việc thay đổi lối sống và kiểm soát tốt mỡ máu vẫn có ý nghĩa quan trọng trong quá trình điều trị. Khi các rối loạn chuyển hóa chất béo được điều chỉnh, mức mỡ máu trở về ngưỡng bình thường, quá trình xơ vữa có thể chậm lại hoặc ổn định hơn.

Ngoài ra, việc kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ còn giúp mảng xơ vữa trở nên ổn định, hạn chế nguy cơ bong tróc hình thành huyết khối gây tắc mạch máu. Nhờ đó, nguy cơ thiếu máu cơ tim, thiếu máu não hoặc thiếu máu tại các cơ quan do động mạch chi phối cũng được giảm đáng kể.

5. Điều trị xơ vữa động mạch không chỉ làm chậm tiến triển bệnh

Vậy mục tiêu điều trị xơ vữa động mạch hiện nay là gì: làm mảng xơ vữa nhỏ lại, ổn định mảng xơ vữa, hay quan trọng hơn là ngăn không cho xảy ra biến cố tim mạch?

TS.BS Cao Đằng Khang trả lời: Mục tiêu điều trị xơ vữa động mạch không chỉ dừng lại ở việc làm chậm quá trình tiến triển của mảng xơ vữa mà còn phải phòng ngừa các biến chứng nguy hiểm do bệnh gây ra.

Các mảng xơ vữa có nguy cơ bong tróc hoặc nứt vỡ, từ đó hình thành cục huyết khối gây hẹp hoặc tắc hoàn toàn mạch máu. Vì vậy, việc kiểm soát bệnh cần hướng đến mục tiêu ổn định mảng xơ vữa, hạn chế tình trạng mảng bám tiếp tục phát triển và giảm nguy cơ bong vỡ.

Song song đó, điều trị còn nhằm phòng ngừa các biến cố thiếu máu tại cơ quan đích như thiếu máu cơ tim, thiếu máu não hay thiếu máu ngoại biên. Đây được xem là mục tiêu quan trọng trong kiểm soát bệnh lý xơ vữa động mạch.

>>> Đọc thêm phần 2: 3 giải pháp kiểm soát xơ vữa động mạch: Phát hiện sớm, điều trị đúng, sống lành mạnh