Nghiệm pháp gắng sức tim phổi (CPET): Nhận diện nguy cơ, cá thể hóa tập luyện

1. 3 chỉ số quan trọng giúp đánh giá khả năng gắng sức và hồi phục của cơ thể

Thưa bác sĩ, ngoài việc đánh giá nguy cơ tim mạch, nghiệm pháp gắng sức tim phổi (CPET) còn giúp xác định các chỉ số như VO₂, ngưỡng chuyển hóa và khả năng hồi phục sau vận động. Vậy những thông số này có ý nghĩa như thế nào trong việc tối ưu hiệu quả tập luyện và hạn chế tình trạng quá tải ở người chơi thể thao?

ThS.BS Trần Nguyễn Thu Thủy - Khoa Nội Tim mạch, Trung tâm Y khoa chuyên VietHope trả lời: Kết quả của nghiệm pháp gắng sức tim phổi (CPET) thường là một bản báo cáo rất chi tiết, có thể dài đến khoảng 10 trang kèm nhiều biểu đồ. Trong đó, có ba chỉ số quan trọng mà bác sĩ có thể giải thích ngay sau khi người bệnh hoàn thành nghiệm pháp, gồm VO₂max, ngưỡng kỵ khí và HRR (Heart Rate Recovery).

Đầu tiên là VO₂max, được hiểu là mức tiêu thụ oxy tối đa của cơ thể trong mỗi phút khi đạt đến ngưỡng gắng sức tối đa. Trong quá trình thực hiện nghiệm pháp, hệ thống sẽ đo lượng oxy tối đa mà phổi hấp thu vào máu khi cơ thể vận động hết khả năng. Chỉ số này có sự khác biệt rõ giữa từng cá nhân, đặc biệt giữa người có bệnh lý tim mạch và người khỏe mạnh, bởi VO₂max phản ánh hiệu quả sử dụng oxy của cơ thể trong quá trình gắng sức.

Chỉ số thứ hai là ngưỡng kỵ khí. Có thể hiểu đơn giản, khi cơ thể vận động, phổi đưa oxy vào máu, tim bơm máu đến các cơ và cơ bắp sử dụng oxy để co, giãn cơ, sau đó thải khí CO₂. Tuy nhiên, quá trình này chỉ diễn ra đến một giới hạn nhất định. Khi vượt qua giới hạn đó, cơ thể không còn chuyển hóa theo cơ chế hiếu khí mà chuyển sang chuyển hóa kỵ khí.

Ngưỡng kỵ khí phản ánh giới hạn chịu đựng của cơ thể. Nếu ngưỡng này quá thấp, có thể cho thấy cơ bắp chưa được huấn luyện đầy đủ. Khi vẫn tiếp tục gắng sức hoặc thi đấu vượt quá ngưỡng này, cơ sẽ nhanh mỏi hơn, tim phải chịu áp lực lớn hơn và nguy cơ xảy ra biến cố cũng tăng lên.

Chỉ số cuối cùng là HRR (Heart Rate Recovery), tức khả năng hồi phục nhịp tim sau gắng sức. Chỉ số này không được hiển thị trực tiếp trên kết quả CPET mà được bác sĩ phân tích dựa trên dữ liệu thu thập được. HRR phản ánh khả năng đưa nhịp tim trở về trạng thái bình thường sau khi cơ thể đạt mức gắng sức tối đa.

Nếu sau khi ngừng vận động, nhịp tim giảm khoảng 15-20 nhịp/phút, điều đó cho thấy khả năng hồi phục của tim và hệ thần kinh tim mạch vẫn bình thường. Ngược lại, ở một số người, nhịp tim cần 5-10 phút, thậm chí lâu hơn mới hồi phục, đây là dấu hiệu cảnh báo cần được đánh giá và theo dõi y tế chuyên sâu hơn.

2. CPET giúp phát hiện bất thường mà các xét nghiệm thông thường có thể bỏ sót

Thưa bác sĩ, trong quá trình thăm khám và điều trị, bác sĩ đã từng gặp những trường hợp nào mà nghiệm pháp gắng sức tim phổi (CPET) giúp phát hiện sớm các bất thường tim mạch hoặc giúp người bệnh tránh được những biến cố tim mạch nghiêm trọng khi tham gia thể thao, thậm chí trong sinh hoạt hằng ngày?

ThS.BS Trần Nguyễn Thu Thủy trả lời: Trong quá trình thực hành lâm sàng, tôi đã gặp nhiều trường hợp mà nghiệm pháp gắng sức tim phổi (CPET) giúp phát hiện sớm các bất thường tim mạch. Đặc biệt, từ khi Trung tâm Y khoa Chuyên sâu VietHope triển khai kỹ thuật này, chúng tôi đã ghi nhận một số trường hợp rất điển hình.

Trường hợp đầu tiên là một nam trung niên, tương tự ví dụ tôi đã chia sẻ trước đó. Sau một thời gian ngừng chơi thể thao, khi quay lại tập luyện, anh chỉ chạy được khoảng 2-3 km đã cảm thấy đuối sức. Trong khi đó, tất cả các xét nghiệm thông thường đều cho kết quả bình thường, từ siêu âm tim, điện tâm đồ, xét nghiệm máu đến X-quang ngực.

Tuy nhiên, khi thực hiện CPET, chúng tôi ghi nhận xuất hiện các cơn ngoại tâm thu trong quá trình gắng sức. Từ kết quả này, chúng tôi nghi ngờ người bệnh có xơ vữa động mạch và hẹp động mạch vành.

Sau đó, người bệnh được tư vấn thực hiện thêm các xét nghiệm chuyên sâu như MSCT mạch vành và siêu âm tim gắng sức. Kết quả xác định có hẹp động mạch vành khoảng 50-70%. Mặc dù tổn thương vẫn ở giai đoạn sớm, đây là một trường hợp rất may mắn vì bệnh được phát hiện kịp thời. Nếu chỉ dựa vào các xét nghiệm thông thường với kết quả đều bình thường, người bệnh có thể tiếp tục tập luyện cường độ cao và tiềm ẩn nguy cơ xảy ra biến cố.

Trường hợp thứ hai là một nam thanh niên mà tôi đã đề cập trước đó. Trong quá trình thực hiện CPET, ở giai đoạn gắng sức tối đa, người bệnh xuất hiện các cơn nhịp nhanh thất đa hình.

Sau khi tiếp tục khai thác bệnh sử và thực hiện các xét nghiệm chuyên sâu, chúng tôi xác định đây là trường hợp rối loạn nhịp di truyền được khởi kích bởi catecholamine. Sau đó, người bệnh được tư vấn không nên tiếp tục tham gia các môn thể thao đối kháng hoặc thi đấu cường độ cao như đá bóng, mà chuyển sang các môn thể thao nhẹ nhàng hơn nhằm ổn định nhịp tim và bảo vệ sức khỏe tim mạch.

3. Quy trình thực hiện CPET được triển khai như thế nào?

Thưa bác sĩ, nhiều người vẫn nghĩ nghiệm pháp gắng sức tim phổi (CPET) chỉ đơn giản là cho người bệnh chạy trên thảm lăn và theo dõi nhịp tim. Tuy nhiên, trên thực tế, một quy trình CPET bài bản được triển khai như thế nào, từ khâu thăm khám, đánh giá nguy cơ, thực hiện nghiệm pháp cho đến phân tích và tư vấn kết quả sau xét nghiệm?

ThS.BS Trần Nguyễn Thu Thủy trả lời: Thực tế, quy trình này đang được áp dụng rộng rãi trên thế giới và được nhiều hiệp hội tim mạch lớn đồng thuận nhằm bảo đảm an toàn cho người bệnh, đồng thời cung cấp đầy đủ dữ liệu để bác sĩ phân tích kết quả của nghiệm pháp gắng sức tim phổi (CPET).

Tại Trung tâm Tim mạch VietHope, khi người bệnh đến tư vấn thực hiện CPET, bước đầu tiên là được sàng lọc bằng bảng câu hỏi đánh giá thể chất BQ+ (BQ Plus) - công cụ đã được Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ công nhận.

Thông qua bảng câu hỏi này, bác sĩ sẽ đánh giá toàn diện bệnh sử, bao gồm tiền sử gia đình, tuổi, giới tính, cân nặng, thể trạng cũng như các môn thể thao mà người bệnh đang tham gia.

Bước thứ hai là thực hiện các đánh giá cơ bản như siêu âm tim, điện tâm đồ, X-quang ngực và, trong một số trường hợp, đo chức năng hô hấp. Những xét nghiệm này giúp bác sĩ đánh giá chức năng và hình thái của tim, phổi ở trạng thái nghỉ, đồng thời cung cấp các thông số để đối chiếu với kết quả CPET.

Sau khi xác định người bệnh có chỉ định thực hiện nghiệm pháp, bác sĩ sẽ tiến hành CPET. Hiện nay, tại Trung tâm Tim mạch VietHope, chúng tôi triển khai đầy đủ các hình thức gắng sức, gồm gắng sức trên thảm lăn, gắng sức bằng xe đạp lực kế và gắng sức bằng xe đạp nghiêng.

Trong đó, xe đạp nghiêng là một kỹ thuật đang được quan tâm trên thế giới. Bên cạnh việc đánh giá khả năng gắng sức, thiết bị này còn cho phép bác sĩ thực hiện siêu âm tim ngay trong quá trình làm CPET, đặc biệt hữu ích đối với người mắc bệnh tim mạch hoặc những trường hợp không thể thực hiện nghiệm pháp trên thảm lăn.

4. CPET có chi phí bao nhiêu và bao lâu nên thực hiện một lần?

Thưa bác sĩ, chi phí thực hiện một lần nghiệm pháp gắng sức tim phổi (CPET) hiện nay thường dao động trong khoảng bao nhiêu và bao gồm những hạng mục nào? Bên cạnh đó, sức khỏe tim mạch và thể trạng vận động luôn thay đổi theo thời gian, vậy người chơi thể thao có cần thực hiện lại CPET định kỳ hay không và khoảng thời gian nào thường được khuyến nghị?

ThS.BS Trần Nguyễn Thu Thủy trả lời: Đây là câu hỏi rất nhiều khách hàng đặt ra khi liên hệ với Trung tâm Y khoa Chuyên sâu VietHope.

CPET là một kỹ thuật chuyên sâu, đòi hỏi hệ thống thiết bị hiện đại có khả năng ghi nhận và phân tích đồng thời nhiều thông số như nhịp tim, huyết áp, điện tâm đồ và các chỉ số hô hấp. Vì vậy, chi phí thực hiện riêng nghiệm pháp này hiện dao động khoảng 3,5-4 triệu đồng.

Tuy nhiên, để bảo đảm an toàn cho người bệnh và giúp bác sĩ có đầy đủ dữ liệu đánh giá, trước khi thực hiện CPET, người bệnh thường được chỉ định làm thêm một số xét nghiệm cơ bản như siêu âm tim và điện tâm đồ. Do đó, tổng chi phí cho toàn bộ quá trình đánh giá thường vào khoảng 4,5-5 triệu đồng.

Thoạt nhìn, mức chi phí này có thể cao hơn so với các xét nghiệm thông thường. Tuy nhiên, theo tôi, đây là một khoản đầu tư hợp lý. Nếu đã đầu tư để tham gia thể thao thì chi phí này cũng chỉ tương đương một đôi giày chạy. Trong khi đó, CPET không chỉ giúp bảo đảm an toàn khi tập luyện mà còn giúp bác sĩ xây dựng lộ trình tập luyện phù hợp cho từng cá nhân, từ cường độ, thời gian cho đến mục tiêu để đạt phong độ tốt nhất.

Về tần suất thực hiện, điều này phụ thuộc vào từng đối tượng.

Đối với người chỉ có nhu cầu đánh giá sức khỏe tim mạch để biết mình có thể tham gia hoạt động thể thao ở mức độ nào, kiểm tra mỗi năm một lần là phù hợp. Lý do là tim, phổi và hệ cơ xương đều là những hệ thống luôn thay đổi theo thời gian. Khi tập luyện thường xuyên, khả năng chịu đựng của tim và cơ thể sẽ khác so với trước. Ngược lại, sau một đợt bệnh nặng, thời gian bất động kéo dài do chấn thương hoặc khi xuất hiện một bệnh lý mới, chức năng tim phổi cũng có thể suy giảm.

Đối với vận động viên hoặc những người có kế hoạch tham gia các giải thể thao phong trào, nên thực hiện CPET khoảng 6 tháng một lần, đặc biệt khi dự kiến tham gia thi đấu trong vòng 3-6 tháng tới.

Riêng những người xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo như đau ngực, khó thở, choáng hoặc ngất khi vận động thì cần được kiểm tra ngay, không nên chờ đến lịch đánh giá định kỳ.

5. 4 mốc kiểm tra sức khỏe tim mạch trước khi tham gia một giải thể thao

Thưa bác sĩ, nếu xem việc chuẩn bị cho một giải chạy cũng giống như chuẩn bị cho một kỳ thi quan trọng, người chơi thể thao nên thực hiện những mốc kiểm tra sức khỏe tim mạch nào trước khi bước vào vạch xuất phát?

ThS.BS Trần Nguyễn Thu Thủy trả lời: Vấn đề này đã được nhiều hiệp hội thể thao quốc tế quan tâm, đặc biệt đối với các vận động viên tham gia những giải đấu lớn như SEA Games hay Olympic. Hiện nay, lộ trình này cũng đang được áp dụng ngày càng nhiều cho cả những người chơi thể thao phong trào.

Theo đó, quá trình chuẩn bị trước khi tham gia một giải thể thao có thể chia thành 4 mốc thời gian.

Mốc thứ nhất: Khoảng 6 tháng trước giải đấu.

Đây là giai đoạn khởi động. Người chơi thể thao nên thực hiện các kiểm tra sức khỏe cơ bản như siêu âm tim, điện tâm đồ, X-quang ngực và các xét nghiệm máu cần thiết để đánh giá tổng thể tình trạng sức khỏe. Qua đó, bác sĩ sẽ xác định người đó có đủ điều kiện tham gia thể thao hay không và phù hợp với hình thức vận động nào như đi bộ, chạy bộ hay bơi lội.

Mốc thứ hai: Khoảng 3 tháng trước giải đấu.

Đây là thời điểm lý tưởng để đánh giá hiệu quả của quá trình tập luyện và xác định ngưỡng vận động an toàn của từng cá nhân. Lúc này, vai trò của nghiệm pháp gắng sức tim phổi (CPET) được phát huy rõ nhất.

Thông qua CPET, bác sĩ có thể xác định ngưỡng gắng sức tối đa mà tim và phổi có thể chịu đựng, đồng thời tư vấn lộ trình tập luyện phù hợp. Chẳng hạn, người tập cần tăng quãng đường chạy, kéo dài thời gian tập hay nâng cường độ vận động ở mức nào để cải thiện khả năng chịu đựng của tim và phổi một cách an toàn.

Mốc thứ ba: Khoảng 1-2 tuần trước giải đấu.

Đây là thời điểm cần đánh giá lại tình trạng tim phổi sau quá trình tập luyện theo hướng dẫn của bác sĩ, nhằm xác định cơ thể đã sẵn sàng hay chưa và có xuất hiện bất thường nào cần xử trí hay không.

Mốc cuối cùng: Ngay trước ngày thi đấu.

Ở giai đoạn này, cần đặc biệt lưu ý đến tình trạng điện giải của cơ thể, bao gồm các chất như natri, kali và clo. Đây là những yếu tố rất quan trọng khi vận động cường độ cao vì cơ thể sẽ mất nhiều mồ hôi.

Nếu người tập đã có tình trạng giảm kali máu từ trước nhưng không được phát hiện, khi tiếp tục mất nhiều kali trong quá trình thi đấu, nguy cơ xuất hiện rối loạn nhịp tim ác tính sẽ tăng lên và thậm chí có thể dẫn đến tử vong.

Trân trọng cảm ơn ThS.BS Trần Nguyễn Thu Thủy đã đồng hành cùng AloBacsi trong số podcast này! 

>>> Đọc thêm phần 1: Khám tim bình thường vẫn có thể đột tử khi chơi thể thao: CPET có vai trò gì?