Kiểm soát tốt hen suyễn: Trẻ vẫn chạy nhảy, phát triển thể chất bình thường
Nhiều cha mẹ nghe con mắc hen liền hoang mang sợ trẻ phải phụ thuộc thuốc suốt đời, chậm phát triển hay thậm chí phải “kiêng” vận động... Tuy nhiên, theo BS.CK1 Trần Thị Thu Hà - Trung tâm Y khoa Chuyên sâu VietHope, chỉ cần chẩn đoán đúng, tuân thủ nguyên tắc dùng thuốc và kiểm soát tốt môi trường sống, trẻ hoàn toàn có thể sinh hoạt, chạy nhảy và lớn lên khỏe mạnh như bao bạn bè đồng trang lứa.
1. Chẩn đoán hen ở trẻ nhỏ dựa vào triệu chứng và đáp ứng điều trị
Một khó khăn trong chẩn đoán là trẻ nhỏ, đặc biệt dưới 2 tuổi, chưa thể phối hợp thực hiện hô hấp ký như trẻ lớn. Vậy bác sĩ dựa vào những yếu tố nào để chẩn đoán hen ở độ tuổi này? Có phương pháp hoặc cận lâm sàng nào hỗ trợ và đáp ứng với điều trị thử có giá trị ra sao?
BS.CK1 Trần Thị Thu Hà - Khoa Nhi, Trung tâm Y khoa chuyên sâu VietHope trả lời: Chẩn đoán hen ở trẻ dưới 2 tuổi là một thách thức. Ở trẻ lớn, cơn hen điển hình thường rõ ràng hơn, còn trẻ nhỏ cần dựa vào nhiều yếu tố gợi ý để xác định có mắc hen hay không.
Trước hết, ở trẻ dưới 5 tuổi, cần chú ý những đợt ho, khò khè tái đi tái lại trên ba lần trong một năm.
Thứ hai là ho về đêm. Ban ngày, buổi sáng hoặc buổi chiều, trẻ vẫn bình thường nhưng đến đêm, khoảng 2 giờ sáng hoặc gần sáng lại ho rất nhiều, thành cơn kéo dài.
Thứ ba là tình trạng nhạy cảm với dị nguyên: sau khi tiếp xúc, trẻ khởi phát ho và khò khè.
Một dấu hiệu khác là đáp ứng với thuốc giãn phế quản khi xông. Có phụ huynh nhận thấy mỗi lần con ho phải xông thuốc mới hết. Đây là yếu tố gợi ý trẻ có thể mắc hen.
Về cận lâm sàng, phim phổi có thể chỉ cho thấy tình trạng ứ khí. Một số xét nghiệm khác có thể ghi nhận bạch cầu ái toan tăng.
Tiền sử gia đình cũng là yếu tố không thể bỏ qua. Khi hỏi bệnh, có thể ghi nhận ông bà, cha mẹ từng mắc hen hoặc có những biểu hiện giống trẻ hiện tại.
Những yếu tố này cần được chú ý để đưa trẻ đến bác sĩ, xác định chẩn đoán và đánh giá có cần điều trị kiểm soát hen hay không.
2. Điều trị hen ở trẻ cần đúng thuốc, đúng liều và đúng kỹ thuật
Khi đã xác định trẻ mắc hen, điều trị cho trẻ nhỏ được xây dựng như thế nào? Thuốc kiểm soát và thuốc cắt cơn có vai trò gì, và bác sĩ dựa vào đâu để điều chỉnh tăng hoặc giảm mức điều trị theo từng giai đoạn ạ?
BS.CK1 Trần Thị Thu Hà trả lời: Sau khi xác định trẻ mắc hen, bác sĩ sẽ xây dựng chiến lược điều trị. Khi trẻ lên cơn, cần dùng thuốc giãn phế quản để cắt cơn, bằng khí dung hoặc qua buồng đệm, buồng hít.
Tiếp theo là xác định trẻ có cần dùng thuốc xịt dự phòng hay không, dựa vào bậc hen. Có bốn bậc, có thể diễn giải đơn giản để cha mẹ dễ nhớ: bậc 1 là thỉnh thoảng mới lên cơn; bậc 2 là tháng nào cũng lên cơn một lần; bậc 3 là mỗi tuần lên cơn một lần; bậc 4 là mỗi ngày lên cơn một lần. Từ bậc 2, trẻ đã được sử dụng thuốc dự phòng hen.
Thời gian dùng thuốc dự phòng, khi nào tăng liều, giảm liều hay ngưng thuốc là những băn khoăn thường gặp của phụ huynh. Có trường hợp mới điều trị khoảng một tháng, thấy con không lên cơn nữa, cha mẹ đã tự ngưng toàn bộ thuốc. Tuy nhiên, hen là bệnh mạn tính, việc tăng hoặc giảm điều trị phải có chỉ định của bác sĩ.
Nếu sau 2-3 tháng xịt dự phòng, trẻ không lên cơn, nghĩa là hen đã được kiểm soát, bác sĩ có thể giảm bậc điều trị. Ví dụ, từ hai nhát xịt mỗi ngày giảm còn một nhát mỗi ngày, sau đó tiếp tục theo dõi trong 2-3 tháng. Nếu vẫn không xuất hiện cơn hen, có thể giảm tiếp, chẳng hạn từ một nhát mỗi ngày xuống một nhát cách ngày.
Không được tự ý ngưng thuốc đột ngột, vì những đợt sau trẻ có thể xuất hiện cơn hen kịch phát và nặng hơn.
Ngược lại, nếu đã xịt thuốc nhưng trẻ không giảm triệu chứng, vẫn tiếp tục lên cơn, trước hết cần kiểm tra phương pháp và kỹ thuật xịt. Việc điều trị phải bảo đảm “4Đ”: đúng thuốc, đúng liều, đúng thời gian và đúng kỹ thuật.
Nếu vẫn chưa kiểm soát được, cần xem xét lại chẩn đoán, xác định trẻ có thực sự mắc hen hay không.
3. Kiểm soát hen tốt giúp trẻ sinh hoạt, vận động bình thường
Nhiều cha mẹ nghe con được chẩn đoán hen liền lo trẻ sẽ phải dùng thuốc suốt đời và hạn chế chạy nhảy, vận động, cũng như dùng thuốc ảnh hưởng sự phát triển chiều cao, trí não.
- Với những tiến bộ trong điều trị hiện nay, hen ở trẻ nhỏ có thể được kiểm soát đến mức nào? Khi bệnh được kiểm soát tốt, trẻ có thể sinh hoạt và phát triển như những trẻ khác ra sao?
- Nỗi lo về việc dùng thuốc điều trị hen chậm cao lớn, liệu có cơ sở?
BS.CK1 Trần Thị Thu Hà trả lời: Những tiến bộ trong y học giúp cha mẹ có thể yên tâm hơn khi trẻ được chẩn đoán hen. Điều quan trọng là tuân thủ điều trị. Khi hen ở mức độ cần kiểm soát, trẻ cần được dùng thuốc dự phòng.
Không phải trẻ nào cũng phải dùng thuốc suốt đời. Khi trẻ lớn lên, các phế nang, phế quản dần hoàn thiện. Đến tuổi thiếu niên hoặc trưởng thành, một số trẻ có thể hết biểu hiện bệnh, được gọi là khỏi lâm sàng, và không cần dùng thuốc dự phòng nữa. Một số trường hợp vẫn có thể tái lại khi trưởng thành, khi đó cần tùy mức độ để tiếp tục điều trị.
Ở đa số trẻ trên 3 tuổi, tình trạng viêm phổi, viêm tiểu phế quản hoặc khò khè tái diễn giảm hẳn. Lúc này, phế quản bắt đầu nở rộng, phế nang và chức năng hô hấp hoàn thiện hơn, trẻ không còn thường xuyên nhiễm những virus thông thường. Các đợt viêm phế quản cũng giảm, bớt đi những yếu tố thuận lợi khởi phát hen.
Mục tiêu của kiểm soát hen là trả lại cho trẻ cuộc sống bình thường, bao gồm cả vận động. Nếu trẻ lên cơn khi vận động, cần xem lại việc kiểm soát hen đã phù hợp hay chưa.
Trước khi vận động khoảng nửa giờ, trẻ có thể được cho xịt thuốc dự phòng. Trẻ cũng cần khởi động nhẹ, tăng dần mức độ từ thấp đến cao rồi mới vận động.
Cha mẹ không cần vì con mắc hen mà xin miễn chạy nhảy, tập thể dục ở trường. Khi được kiểm soát theo đúng chỉ định của bác sĩ, trẻ vẫn có thể vận động bình thường. Nếu vẫn lên cơn, cần đưa trẻ gặp bác sĩ để đánh giá lại và lập kế hoạch riêng cho từng trẻ.
Về vấn đề phụ huynh lo lắng thuốc điều trị hen ảnh hưởng chiều cao, trí não của trẻ, theo GINA, thuốc điều trị hen dạng hít không ảnh hưởng đến trí não. Thuốc có thể ảnh hưởng một chút đến chiều cao trong năm đầu sử dụng, khoảng 0,5 cm, nhưng mức này không đáng kể.
Trẻ vẫn có thể trở thành vận động viên, hoa hậu. Vì vậy, cha mẹ không nên quá lo lắng về ảnh hưởng của thuốc đến sự phát triển của con.

4. Chăm sóc trẻ mắc hen cần đủ dinh dưỡng, hạn chế yếu tố khởi phát
Với trẻ đã được chẩn đoán hen, cha mẹ cần lưu ý gì trong chăm sóc và sinh hoạt hằng ngày để giúp trẻ kiểm soát bệnh tốt? Từ môi trường sống, vận động, dinh dưỡng đến việc nhận biết và hạn chế các yếu tố có thể khởi phát cơn hen, đâu là những điều quan trọng nhất?
BS.CK1 Trần Thị Thu Hà trả lời: Trẻ mắc hen không cần kiêng sữa, hải sản hay nước cam chỉ vì bị hen hoặc ho. Dinh dưỡng của trẻ vẫn giống trẻ phát triển bình thường, cần đầy đủ các nhóm thức ăn, có đường, đạm, tinh bột, chất xơ từ rau quả, trái cây.
Trong những đợt lên cơn hen hoặc viêm phế quản, nên cho trẻ ăn thức ăn lỏng, dễ tiêu nhưng vẫn đầy đủ dinh dưỡng. Trẻ cần uống nhiều nước để làm loãng đờm.
Có thể lựa chọn những thực phẩm cung cấp vitamin C, kẽm để tăng sức đề kháng. Kẽm có trong thịt, cá, trứng, hàu, hải sản và các loại hạt; các loại trái cây như cam, ổi, kiwi, nho, táo cung cấp vitamin.
Cha mẹ không nên kiêng khem thái quá mà cần theo dõi để xác định thức ăn nào thực sự gây dị ứng cho con. Ví dụ, nếu trẻ vừa ăn tôm rồi xuất hiện ho, cần chú ý; nếu lần sau ăn tôm lại khởi phát cơn hen và xác định chắc chắn trẻ dị ứng với tôm thì phải kiêng thực phẩm này.
Không nên vì con mắc hen mà chỉ cho ăn thịt heo. Ăn mãi một loại khiến trẻ ngán, thiếu chất, dẫn đến suy dinh dưỡng và dễ mắc bệnh. Khi mắc bệnh, trẻ lại có thể suy dinh dưỡng, tạo thành vòng luẩn quẩn.
Bên cạnh dinh dưỡng, cần kiểm soát môi trường sống và xác định rõ những yếu tố khởi phát cơn hen của từng trẻ.
Nếu khói bụi là yếu tố khởi phát, cần vệ sinh nhà cửa sạch sẽ, tránh để bụi bám trên trần nhà. Với lông thú, thú bông, cha mẹ cần quan sát phản ứng của con; có trẻ chỉ ngửi thú bông đã hắt hơi, sổ mũi.
Nấm mốc cũng là yếu tố cần kiểm soát. Một số trẻ có thể lên cơn khi ngửi mùi dầu thơm. Khi đã nhận biết những yếu tố này, cần hạn chế trẻ tiếp xúc.
5. Lộ trình chẩn đoán, điều trị và theo dõi hen ở trẻ tại VietHope
Tại Trung tâm Y khoa Chuyên sâu VietHope, một trẻ khò khè tái diễn hoặc nghi ngờ hen sẽ được xây dựng lộ trình từ đánh giá, chẩn đoán đến điều trị và theo dõi lâu dài như thế nào? VietHope có những thế mạnh gì trong việc cá thể hóa điều trị và đồng hành cùng sự phát triển hô hấp của trẻ, thưa BS?
BS.CK1 Trần Thị Thu Hà trả lời: Tại Trung tâm Y khoa Chuyên sâu VietHope, khi trẻ đến khám vì nghi ngờ hen, bước đầu tiên là xác định trẻ có thực sự mắc hen hay không. Bác sĩ cần loại trừ những bệnh có biểu hiện tương tự như trào ngược dạ dày thực quản, viêm tiểu phế quản.
Sau khi xác định trẻ mắc hen, bác sĩ đánh giá bậc hen để quyết định có cần điều trị kiểm soát bằng ICS hay không.
Nếu cần dùng thuốc xịt, mức điều trị được bắt đầu từ thấp đến cao, đồng thời theo dõi đáp ứng. Trẻ được hẹn tái khám sau 2-3 tháng. Nếu kiểm soát tốt, bác sĩ sẽ giảm bậc điều trị.
Nếu trong 2-3 tháng đó trẻ vẫn thường xuyên lên cơn, bác sĩ cần đánh giá lại kỹ thuật xịt thuốc, đồng thời xem xét lại chẩn đoán để xác định trẻ có thực sự mắc hen hay không.
>>> Đọc thêm phần 1: Trẻ ho đêm, khò khè tái lại, cơ địa dị ứng và tiền sử gia đình: Đi khám hen ngay
Trân trọng cảm ơn BS.CK1 Trần Thị Thu Hà đã đồng hành cùng AloBacsi trong số Livestream này!
Thông tin biên tập
Tác giả
Tham vấn y khoa
Đơn vị chịu trách nhiệm nội dung: AloBacsi
Bài viết có hữu ích với bạn?
Có thể bạn quan tâm
Đăng ký nhận bản tin sức khoẻ
Để chủ động bảo vệ bản thân và gia đình
Đăng ký nhận bản tin sức khoẻ để chủ động bảo vệ bản thân và gia đình

