Cha mẹ cần chuẩn bị những gì khi đưa con đi chủng ngừa thủy đậu?

Phần 1: Bệnh thủy đậu ở trẻ: Khi nào theo dõi tại nhà và dấu hiệu nào cần nhập viện?

1. Có phải tiêm vắc xin thủy đậu càng sớm càng tốt?

Thủy đậu là căn bệnh lây lan nhanh và có thể gây nhiều biến chứng nguy hiểm. Các bậc phụ huynh nên làm gì để chủ động bảo vệ trẻ trước thủy đậu?

TS.BS Phạm Quang Thái trả lời:

Ở giai đoạn trước đây lúc thủy đậu đang hoành hành gần như bệnh không được kiểm soát tốt, tức là không có vắc xin phòng bệnh, biện pháp dự phòng liên quan đến thủy đậu phần lớn không có. Bên cạnh đó, việc cách ly mùa dịch hay các ca bệnh cũng đều nhẹ nhàng và không cần phải “chiến đấu” với bệnh.

Thời gian đó, đây là loại bệnh có quanh năm và phổ biến ở hầu hết trẻ nhỏ, người lớn, hay cả phụ nữ mang thai. Hàng ngày các đối tượng này đều có khả năng tiếp xúc với virus nên sẽ tạo được kháng thể tự nhiên. Nhờ đó mà mẹ có thể truyền kháng thể sang con mạnh mẽ và bảo vệ trẻ nhiều hơn 4 tháng.

Thời gian gần đây khi bệnh được khống chế tốt hơn, thông qua việc tiêm vắc xin nhiều hơn, nên xuất hiện các cá thể mắc thủy đậu trong cộng đồng ngày càng ít đi. Nhưng việc này lại khiến cho kháng thể mẹ truyền sang con cũng ít hơn. Thông thường sau tháng thứ 4 kháng thể của mẹ không đủ để truyền cho em bé và trẻ hoàn toàn có thể bị nhiễm bệnh từ rất sớm. Cho nên chúng ta phải tiêm vắc xin phòng thủy đậu để bảo vệ cho trẻ càng sớm càng tốt.

Các nghiên cứu gần đây trên thế giới cũng như Tổ chức Y tế Thế giới, Hiệp hội Y khoa Hoa Kỳ, Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh Hoa Kỳ,… đều khuyến cáo về việc rút thời gian tiêm vắc xin từ 12 tháng xuống còn 9 tháng. Vì khi trẻ được tiếp cận sớm với vắc xin sẽ có cơ hội được bảo vệ sớm hơn.

2. Trẻ tiêm vắc xin thủy đậu bao nhiêu mũi là đủ?

Độ tuổi nào trẻ có thể tiêm vắc xin phòng ngừa thủy đậu và cần tiêm bao nhiêu mũi, cách nhau bao lâu thưa BS?

TS.BS Phạm Quang Thái trả lời:

Trước đây, tại các quốc gia hàng đầu trên thế giới như Châu Âu, Châu Mỹ thấy rằng trẻ chỉ cần tiêm 1 mũi vắc xin phòng thủy đậu là đủ.

Ở Việt Nam, thời điểm đầu khi vắc xin thủy đậu vào nước ta, các khuyến cáo vẫn là 1 mũi. Nhưng khi các ca mắc cộng đồng giảm xuống thì xuất hiện nhiều trường hợp tiêm 1 mũi vắc xin vẫn mắc thủy đậu và người ta thấy rằng vắc xin làm giảm khả năng diễn tiến bệnh nặng cũng tử vong ở người đã tiêm chủng khoảng 96-97%.

Tuy nhiên, vẫn có tỷ lệ nhiễm đột phá, tức là khi đã tiêm vẫn bị nhiễm và sau đó lây truyền cho người khác. Do đó, để tránh các ổ dịch xuất hiện trong cộng đồng thì các quốc gia trên Thế giới đều thay đổi khuyến cáo, từ hướng dẫn 1 liều chuyển sang 2 liều.

Sau khi chuyển sang phác đồ 2 liều người ta thấy rằng, tỷ lệ bùng phát dịch trong cộng đồng giảm rất nhiều. Vì vậy, các hãng lớn đang điều chỉnh về ngưỡng 2 liều theo các khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới, Hiệp hội Y khoa Hoa Kỳ, Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh Hoa Kỳ.

TS.BS.Phạm Quang Thái - Phó trưởng Khoa Kiểm soát và Phòng ngừa Bệnh truyền nhiễm - Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương (NIHE), Việt Nam

3. Chuẩn bị gì khi đưa con đi tiêm vắc xin thủy đậu?

Để mang lại hiệu quả của vắc xin, cha mẹ cần chuẩn bị những gì khi đưa con đi chủng ngừa thủy đậu?

TS.BS Phạm Quang Thái trả lời:

Đầu tiên, cha mẹ cần đảm bảo trẻ khỏe mạnh. Vì chẳng may nếu trẻ mắc bệnh nền hoặc đang nhiễm bệnh nhưng chưa bộc lộ thì việc tiêm vắc xin sẽ rất nguy hiểm. Ví dụ, viêm phổi diễn tiến rất nhanh trong vòng 2-4 tiếng cần đưa đi cấp cứu và rất dễ trùng hợp với tiêm vắc xin. Do đó, nếu có bệnh lý nền kèm theo cha mẹ nên thông báo ngay cho bác sĩ trước khi tiêm.

Thứ 2, vệ sinh cho trẻ. Sau khi tiêm về trẻ sẽ khó chịu, sưng đau chỗ tiêm, nên cha mẹ sẽ ngại không tắm cho trẻ, điều này kéo dài vài ngày sẽ khiến nguy cơ trẻ có thể nhiễm trùng vết tiêm.

Thứ 3, dinh dưỡng cũng rất quan trọng, vì ngoài việc đảm bảo an toàn cho trẻ trong mũi tiêm vắc xin, cũng giúp đáp ứng miễn dịch tốt hơn. Đặc biệt, vắc xin thủy đậu là vắc xin sống giảm độc lực nên sẽ có quá trình sinh sôi trong cơ thể, tuy không ảnh hưởng sức khỏe trẻ nhưng cũng cần dinh dưỡng. Cho nên, cha mẹ nên đảm bảo dinh dưỡng trước và sau khi đi tiêm cho con.

4. Theo dõi trẻ thế nào sau tiêm vắc xin thủy đậu?

Sau khi tiêm ngừa, cần theo dõi trẻ như thế nào (tại cơ sở y tế và sau khi về nhà) thưa BS?

TS.BS Phạm Quang Thái trả lời:

Tất cả các mũi tiêm tại Việt Nam và Thế giới đều khuyến cáo nên theo dõi tại điểm tiêm khoảng 30 phút. Đặc biệt, nếu trẻ có bệnh lý liên quan miễn dịch thì càng cần theo dõi.

Sau khi về nhà, cha mẹ cũng cần theo dõi con trong vòng 24 - 48 giờ tiếp theo một cách sát sao. Dù trẻ nhỏ hay lớn vẫn cần để ý con để không xảy ra các sự cố nguy hiểm.

5. Sau tiêm vắc xin thủy đậu bao lâu có kháng thể?

Thưa BS, cho em hỏi sau khi tiêm thủy đậu bao lâu trẻ mới có kháng thể bảo vệ khỏi căn bệnh này? Em thấy trên thị trường có vắc xin thủy đậu loại 1 liều rồi, giờ lại có thêm loại 2 liều nữa, vậy 2 loại này có gì khác nhau ạ?

TS.BS Phạm Quang Thái trả lời:

Sau khi tiêm vắc xin thủy đậu từ 12-14 ngày mới tạo ra miễn dịch, vì đây là vắc xin sống cần có thời gian sinh sôi nhân lên trong cơ thể. Mặc dù không gây ảnh hưởng cho sức khỏe nhưng cần có thời gian mới đạt được ngưỡng để cơ thể phát hiện ra tác nhân lạ và sau đó mới sản sinh miễn dịch. Thông thường sau 14 ngày sẽ có miễn dịch đủ để bảo vệ trước căn bệnh thủy đậu.

Nếu chỉ tiêm 1 mũi vắc xin thủy đậu cơ bản sẽ phòng được bệnh diễn tiến nặng hoặc nguy cơ nhập viện giảm, nhưng vẫn còn khả năng nhiễm bệnh không có biểu hiện và lây nhiễm cho cộng đồng.

Do đó, để tránh việc lây nhiễm này cần tiêm thêm mũi thứ 2 cách 8-12 tuần sau khi tiêm mũi đầu tiên.

6. Mẹ tiêm thủy đậu trước mang thai, trẻ sau sinh có cần tiêm không?

Em năm nay 27 tuổi, trước khi mang thai em đã tiêm ngừa vắc xin thủy đậu rồi. Sau khi sinh xong, em bé của em có cần thiết phải tiêm ngừa thủy đậu nữa không? Và đến độ tuổi nào có thể tiêm ngừa được ạ?

TS.BS Phạm Quang Thái trả lời:

Phụ nữ trước khi mang thai tiêm vắc xin thủy đậu chắc chắn đã có kháng thể bảo vệ cơ thể và cho con sau này. Nhưng kháng thể trẻ được truyền từ mẹ qua nhau thai hoặc sữa mẹ chỉ bảo vệ trẻ khoảng hơn 4 tháng, sau đó miễn dịch xuống rất thấp. Nên thời gian từ lúc trẻ 4 tháng tuổi đến 9 tháng tuổi gọi là khoảng trống miễn dịch.

Đến thời điểm hiện tại, người ta nghiên cứu trẻ 9 tháng tuổi được tiêm vắc xin thủy đậu sẽ có khả năng bảo vệ rất tốt. Còn muốn đẩy sớm hơn thì chưa có nghiên cứu rõ ràng. Do đó, mũi tiếm sớm nhất cho trẻ là thời điểm 9 tháng tuổi.

7. Lịch tiêm thủy đậu của trẻ sinh non có giống trẻ sinh thường?

Bé nhà em sinh non tháng, hiện tại đang được 9 tháng tuổi rồi. Em muốn đưa bé đi tiêm ngừa thêm mũi thủy đậu, nhưng có điều lo lắng là lịch tiêm của trẻ sinh non có giống trẻ sinh thường không?

TS.BS Phạm Quang Thái trả lời:

Trong hướng dẫn khám sàng lọc, người ta nói rằng các trường hợp trẻ sinh non có một số ảnh hưởng đến vắc xin sống. Tuy nhiên, chỉ ảnh hưởng ở giai đoạn 1-2 tháng đầu đời, còn khi trẻ đã đủ 9 tháng về cơ bản dù sinh non hay bình thường đều không ảnh hưởng.

Đặc biệt, trẻ sinh non thì các vấn đề miễn dịch sẽ ảnh hưởng nên càng cần được bảo vệ. Do đó, việc tiêm sớm đúng thời điểm 9 tháng là tốt nhất, cha mẹ không nên trì hoãn tiêm vắc xin thủy đậu cho con với bất kỳ lý do gì.

8. Trẻ 9 tháng nên ưu tiên tiêm vắc xin nào trước?

BS ơi, lúc bé 9 tháng có nhiều mũi cần tiêm để phòng nhiều bệnh khác nhau thì mình nên ưu tiên mũi nào trước, hay có thể tiêm cả thủy đậu cùng lúc được không? Khoảng cách giữa 2 mũi tiêm nếu hơn 1 tháng thì có ảnh hưởng hiệu quả không ạ?

TS.BS Phạm Quang Thái trả lời:

Người ta thấy rằng, vắc xin thủy đậu có thể tiêm phối hợp với rất nhiều vắc xin khác như phế cầu, viêm não nhật bản, sởi, quai bị, rubella hay vắc xin phối hợp sởi-quai bị-rubella và thủy đậu.

Cho nên, việc phối hợp vắc xin sống hay bất hoạt, hoặc tiểu thành phần không ảnh hưởng đến việc tiêm vắc xin thủy đậu. Cha mẹ cũng không cần lo lắng việc tiêm nhiều vắc xin cơ thể không đáp ứng miễn dịch.

Tuy nhiên, để chính xác nhất thì cha mẹ khi đến cơ sở y tế và nghe theo tư vấn của bác sĩ. Ví dụ, nếu đang là mùa thủy đậu thì chắc chắn nguy cơ mắc thủy đậu sẽ lớn hơn các tác nhân khác, hoặc đang có dịch sởi thì khả năng bị sởi ở trẻ sẽ cao hơn và từ đó, bác sĩ sẽ căn cứ theo tình huống cụ thể để quyết định nên tiêm vắc xin nào trước.

9. Hiệu quả vắc xin thủy đậu 2 liều như thế nào?

Nếu mà em cho bé tiêm 2 mũi là 2 loại vắc xin phòng thủy đậu khác nhau thì hiệu quả phòng bệnh liệu có được đảm bảo? Hiệu quả của vắc xin thủy đậu 2 liều được khoảng bao nhiêu % ạ?

TS.BS Phạm Quang Thái trả lời:

May mắn hiện nay các nhà sản xuất cơ bản sử dụng chủng tương đồng nhau, cho nên theo khuyến cáo hoàn toàn có thể dùng phối hợp 2 loại vắc xin thủy đậu khác nhau. Ví dụ, mũi 1 tiêm vắc xin thủy đậu hãng A, mũi 2 tiêm hãng B cũng không ảnh hưởng đến đáp ứng kháng thể và đều có tác dụng bảo vệ rất cao.

Trong tính toán của các đơn vị nghiên cứu cho đến hiện nay, nếu tiêm được 2 mũi vắc xin thủy đậu sẽ đảm bảo miễn dịch lên đến 99%, thậm chí cao hơn và khả năng bảo vệ cho trẻ tiêm 2 mũi cao hơn 1 mũi rất nhiều.

10. Tiêm ngừa thủy đậu và viêm não mô cầu cùng lúc được không?

Bé nhà tôi được 9 tháng 8 ngày, sắp tới tôi dự định cho bé tiêm ngừa thủy đậu và viêm não mô cầu. Xin hỏi BS 2 loại vắc xin này tiêm cùng nhau được không? Liệu có làm gia tăng tác dụng phụ hay phản ứng sau tiêm vắc xin không thưa BS?

TS.BS Phạm Quang Thái trả lời:

Đây là 2 vắc xin nằm trong danh sách được tiêm cùng nhau. Mặc dù bản chất khác nhau nhưng vẫn có thể tiêm cùng và không ảnh hưởng đến đáp ứng của từng loại vắc xin.

Tuy nhiên, vắc xin nào cũng có phản ứng bất lợi nhất định liên quan đến bản chất vắc xin. Do đó, sau khi tiêm ngoài việc theo dõi tại điểm tiêm cũng cần theo dõi sát tại nhà để đảm bảo nếu có dấu hiệu bất thường trẻ sẽ được đưa đến cơ sở y tế sớm nhất.

11. Tiêm trễ mũi 2 thủy đậu có sao không?

Thưa BS, em đã cho bé nhà em đi tiêm ngừa thủy đậu lúc 9 tháng loại 2 liều rồi, nhưng sau đó lại để lỡ mất thời gian tiêm nhắc mũi thứ 2. Vậy em có cần cho bé tiêm lại từ đầu? Mong được BS giải đáp ạ.

TS.BS Phạm Quang Thái trả lời:

Trong tiêm chủng nói chung và tiêm chủng mở rộng nói riêng, tất cả các loại vắc xin đều khuyến cáo không có khoảng cách tối đa chỉ có khoảng cách tối thiểu. Tức là không được tiêm 2 mũi vắc xin của 1 loại vắc xin ở khoảng cách quá gần.

Trân trọng cảm ơn Liên Chi Hội Bác sĩ Gia Đình TPHCM và VPĐD GSK đã đồng hành cùng chương trình!