Ăn cơm thừa, canh lạnh dễ gây ngộ độc, chưa thể kết luận gây ung thư
PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay - Chủ tịch Hội Đông Tây Y kết hợp TPHCM cho biết, chưa có cơ sở khoa học kết luận cơm thừa, canh lạnh gây ung thư đại tràng. Nguy cơ trực tiếp và đáng lo hơn là ngộ độc thực phẩm nếu thức ăn được bảo quản, sử dụng không đúng cách.
1. Ăn cơm thừa, canh lạnh: Nguy cơ chính là ngộ độc thực phẩm
Thưa PGS, bài viết của vị “đông y sĩ” suy đoán việc ăn cơm thừa, canh rau qua đêm là "nguyên nhân gây ung thư đại tràng" dựa trên quan sát 2 ca bệnh cao tuổi. Dưới góc nhìn y học hiện đại và y học cổ truyền, lập luận này có chính xác hay chưa?
PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay trả lời: Hiện chưa có cơ sở khoa học để khẳng định ăn cơm thừa hoặc canh lạnh gây ung thư đại tràng. Ung thư là bệnh lý đa yếu tố, hình thành khi nhiều yếu tố nguy cơ cùng tồn tại và có thêm tác nhân đủ mạnh. Vì vậy, không thể kết luận một yếu tố riêng lẻ trực tiếp gây ung thư.
“Cơm thừa, canh lạnh” được hiểu là thức ăn để qua đêm hoặc sử dụng lại vào ngày hôm sau. Thói quen này có thể là một yếu tố nguy cơ, nhưng chưa đủ để thiết lập mối quan hệ nguyên nhân - hậu quả với ung thư đại trực tràng.
Các yếu tố cần xem xét gồm di truyền, gen sinh ung, tuổi, giới, chế độ ăn uống và môi trường vi sinh đường ruột. Ung thư là tình trạng các tế bào trong cơ thể phát triển mất kiểm soát. Ở người có yếu tố di truyền hoặc mang sẵn gen có khả năng kích hoạt, tác động lên ADN có thể gây mất cân bằng, khiến tế bào tăng sinh quá mức và hình thành ung thư.
Hệ vi sinh đường ruột vốn gồm những lợi khuẩn có lợi cho cơ thể. Tuy nhiên, tình trạng kích hoạt và gây viêm thường xuyên cũng có thể trở thành yếu tố nguy cơ. Ung thư đại trực tràng chỉ có thể được xem xét trong sự phối hợp của nhiều yếu tố, không thể dựa vào một vài trường hợp ăn cơm thừa, canh lạnh để kết luận nguyên nhân gây bệnh.
Vấn đề cần quan tâm hơn ở cơm thừa là nguy cơ ôi thiu và ngộ độc thực phẩm. Trong điều kiện nhiệt độ nóng, cơm để quá 2 giờ có khuynh hướng bắt đầu ôi dù chưa xuất hiện mùi hôi hoặc chất nhầy, nhớt như khi đã thiu. Nếu muốn để cơm đến ngày hôm sau, cần bảo quản trong tủ lạnh ở nhiệt độ từ 4°C. Tuy nhiên, không nên mặc định để trong ngăn mát là hoàn toàn an toàn.
Trong cơm có thể còn bào tử vi khuẩn Bacillus cereus. Khi tồn tại trong môi trường nóng, bào tử có thể sinh độc tố cereulide. Người ăn phải cơm nhiễm độc sẽ đưa độc tố này vào cơ thể.
Đối với canh rau, thành phần nitrat sẽ hết khi được nấu chín. Tuy nhiên, nếu để lâu trong môi trường nóng, canh vẫn dễ ôi thiu và có thể sản sinh một số thành phần ảnh hưởng đến hệ vi sinh đường ruột, dù chưa đủ cơ sở khẳng định tác động gây ung thư.
Như vậy, ăn cơm thừa, canh lạnh được bảo quản không an toàn có khả năng gây ngộ độc thực phẩm nhiều hơn là ung thư. Thói quen này chỉ được xem là yếu tố liên quan hoặc yếu tố nguy cơ, có thể tác động khi đồng thời xuất hiện cùng nhiều yếu tố khác.
Từ góc nhìn kết hợp y học cổ truyền và y học hiện đại, chưa thể kết luận ăn cơm thừa, canh lạnh gây ung thư đại trực tràng. Nguy cơ trực tiếp và rõ ràng hơn là ngộ độc thực phẩm nếu thức ăn không được bảo quản, sử dụng đúng cách.

2. Phân biệt yếu tố nguy cơ và nguyên nhân gây ung thư
Nhiều người thường đánh đồng hai khái niệm này khiến tâm lý hoang mang lan rộng. Xin PGS phân tích rõ: Thế nào là "yếu tố nguy cơ" và thế nào là "nguyên nhân gây bệnh"? Việc ăn đồ thừa qua đêm thuộc nhóm nào trong hai khái niệm trên?
PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay trả lời: Cần phân biệt rõ yếu tố nguy cơ và nguyên nhân gây bệnh để tránh hoang mang. Yếu tố nguy cơ là những yếu tố có liên quan, có khả năng tham gia vào quá trình hình thành bệnh. Khi nhiều yếu tố nguy cơ cùng tập hợp và tác động, bệnh có thể xuất hiện. Trong khi đó, nguyên nhân là yếu tố tác động trực tiếp, thúc đẩy bệnh hình thành.
Tuy nhiên, ung thư không bắt nguồn từ một nguyên nhân đơn lẻ mà là kết quả của nhiều yếu tố phối hợp. Mỗi người đều có khả năng mắc ung thư nếu đồng thời hội tụ nhiều yếu tố liên quan.
Chẳng hạn, ăn cơm thừa, canh lạnh trong điều kiện không bảo đảm an toàn có thể gây ngộ độc thực phẩm, viêm hoặc những phản ứng không tốt cho đường ruột. Nếu người đó đồng thời mang gen sinh ung, có tiền sử gia đình mắc ung thư và thường xuyên sử dụng đồ chiên, nướng hoặc những thực phẩm khiến dạ dày, đường ruột phải mất nhiều công sức chuyển hóa, các yếu tố này có thể phối hợp và làm tăng nguy cơ mắc bệnh.
Gen sinh ung có thể tồn tại sẵn trong chuỗi ADN của tế bào và được kích hoạt khi gặp yếu tố nguy cơ phù hợp. Trong trường hợp này, di truyền và gen sinh ung được xem là một phần nguyên nhân tác động đến quá trình hình thành ung thư.
Tuổi, giới, lối sống, môi trường, ánh nắng và bức xạ xung quanh đều có thể là yếu tố nguy cơ. Với ung thư cũng như các bệnh mạn tính, bệnh thường hình thành từ sự phối hợp của nhiều yếu tố thay vì chỉ một tác nhân riêng lẻ. Yếu tố nguy cơ tạo điều kiện và làm tăng khả năng mắc bệnh, còn nguyên nhân giữ vai trò thúc đẩy để bệnh xuất hiện.
3. Không thể kết luận thực phẩm gây ung thư từ vài ca bệnh
Một quan sát cá nhân không thể kết luận ngay cho cả cộng đồng. Để y học chính thức công nhận một tác nhân (như thực phẩm, vi khuẩn, thói quen) là “nguyên nhân gây ung thư”, khoa học phải trải qua những bước nghiên cứu thực nghiệm và dịch tễ học khắt khe như thế nào, thưa cô?
PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay trả lời: Nghiên cứu khoa học là một quá trình phức tạp. Một yếu tố đơn lẻ chưa thể được xem là nguyên nhân gây ung thư, bởi bệnh thường hình thành từ sự phối hợp của nhiều yếu tố. Vì vậy, không thể dựa vào một vài ca bệnh hoặc trường hợp ngộ độc sau khi ăn cơm thừa, canh lạnh để kết luận loại thức ăn này gây ung thư.
Trước hết, các nhà khoa học cần xác định đặc điểm sinh học của nhóm yếu tố nguy cơ, gồm tác nhân cụ thể, vị trí có thể bị kích hoạt và cơ chế tác động. Từ đó mới hình thành giả thuyết nghiên cứu: thức ăn gây ngộ độc cho cơ thể, trong đó có cơm thừa, canh lạnh, có khả năng gây ung thư đại tràng hay không.
Từ giả thuyết này, nhà khoa học có thể tiến hành nghiên cứu quan sát hồi cứu hoặc tiến cứu trên lâm sàng. Nghiên cứu hồi cứu dựa vào bệnh án của những người đã mắc ung thư đại tràng, kết hợp khai thác lại tiền sử ăn uống, sinh hoạt và các yếu tố liên quan trước đó.
Với nghiên cứu tiến cứu, thông tin được ghi nhận ngay từ khi người bệnh đến khám, bao gồm chế độ ăn uống, sinh hoạt và các đặc điểm khác của cơ thể. Bác sĩ sẽ theo dõi thói quen sử dụng, điều kiện bảo quản thức ăn; tiền sử ngộ độc thực phẩm, tiêu chảy hoặc táo bón; tình trạng hút thuốc lá, uống rượu bia; cùng việc sử dụng đồ sống, lạnh, cay nóng, chiên hoặc nướng. Các dữ liệu được tổng hợp để đánh giá mức độ liên quan giữa những yếu tố nguy cơ này với ung thư đại trực tràng và tính toán tỷ lệ cụ thể.
Song song với nghiên cứu lâm sàng là nghiên cứu về sinh học và hóa học. Các nhà khoa học cần xác định trong cơm thiu có vi khuẩn Bacillus cereus hoặc độc tố cereulide hay không; trong canh có nitrit, nitrat hay không; thịt đỏ để qua đêm ở nhiệt độ môi trường có phát sinh yếu tố bất lợi hay không.
Bước tiếp theo là nghiên cứu trên mô hình động vật. Động vật được cho sử dụng thực phẩm cần khảo sát liên tục trong một khoảng thời gian, sau đó đại tràng được phân tích giải phẫu bệnh để xác định xuất hiện tế bào ung thư hay chỉ có tế bào viêm.
Sau đó mới tiến hành nghiên cứu trên những người tình nguyện đồng thuận tham gia. Người tham gia được theo dõi phản ứng sau khi sử dụng thức ăn, đồng thời thực hiện xét nghiệm phân và dịch nội soi đại tràng.
Chỉ sau khi tổng hợp kết quả từ nghiên cứu quan sát, sinh học, hóa học, mô hình động vật và người tham gia thử nghiệm, nhà khoa học mới có thể đưa ra kết luận. Ngay cả khi đó, kết quả cũng có thể chỉ dừng ở mức khuyến cáo, chưa đủ để khẳng định quan hệ nguyên nhân - hậu quả. Khoa học đòi hỏi quá trình nghiên cứu lâu dài, không thể kết luận từ một vài quan sát đơn lẻ.
>>> Đọc thêm phần 2: 5 thói quen ăn uống tưởng vô hại nhưng có thể gây bệnh
>>> Đọc thêm phần 3: “Có kiêng có lành” chỉ đúng khi kiêng theo chỉ định của bác sĩ
>>> Đọc thêm phần 4: 4 nguyên tắc bảo quản, sử dụng thức ăn thừa để tránh ngộ độc
Thông tin biên tập
Tác giả
Tham vấn y khoa
Đơn vị chịu trách nhiệm nội dung: AloBacsi
Bài viết có hữu ích với bạn?
Có thể bạn quan tâm
Đăng ký nhận bản tin sức khoẻ
Để chủ động bảo vệ bản thân và gia đình
Đăng ký nhận bản tin sức khoẻ để chủ động bảo vệ bản thân và gia đình
