Vì sao tay chân miệng do EV71 diễn tiến nhanh và dễ gây biến chứng nặng?

1. Sự xuất hiện của chủng EV71 có khiến ca tay chân miệng tăng vọt?

Thưa BS, số ca tay chân miệng đang tăng mạnh, thậm chí gấp 5 lần so với trước. Điều gì đang khiến dịch bệnh bùng lên nhanh như vậy?

BS Trương Hữu Khanh - Phó Chủ tịch thường trực Hội Truyền nhiễm TPHCM trả lời:

Thực chất, con số "gấp 5 lần" là do chúng ta đang so sánh với năm trước. Năm ngoái dịch không bùng phát mạnh vì trước đó (năm 2023) chúng ta đã trải qua một đợt dịch lớn. Nếu so sánh với đỉnh dịch năm 2023 thì số ca hiện tại vẫn chưa đáng kể.

Tuy nhiên, đây mới là đợt dịch đầu năm, thông thường đỉnh dịch vào cuối năm sẽ còn diễn biến phức tạp hơn. Có hai khuynh hướng đáng lo ngại hiện nay: Thứ nhất, số ca mắc đang có dấu hiệu tăng liên tục mỗi ngày. 

Thứ hai, đa số các ca nhập viện đều là bệnh nặng do sự xuất hiện của chủng EV71. Chủng này gây biến chứng rất nguy hiểm. 

Do đó, công tác phòng chống dịch, truyền thông giáo dục sức khỏe, phát hiện sớm và chuẩn bị sẵn sàng thuốc men, vật tư y tế là điều bắt buộc chúng ta phải làm ngay lúc này.

2. Vì sao trẻ mầm non là nhóm dễ mắc tay chân miệng nhất?

Đáng chú ý, hơn 90% ca bệnh là trẻ mầm non. Vì sao nhóm tuổi này lại dễ mắc bệnh đến vậy?

BS Trương Hữu Khanh trả lời:

Đặc thù của bệnh tay chân miệng là chủ yếu tấn công trẻ dưới 3 tuổi, một số trường hợp dưới 5 tuổi. Trẻ càng nhỏ, bệnh diễn tiến càng nặng do hệ miễn dịch còn yếu. Những trẻ lớn hơn thường không mắc bệnh vì các em đã từng nhiễm virus trước đó (có thể có triệu chứng hoặc không) nên cơ thể đã có kháng thể miễn dịch.

Bên cạnh đó, trẻ nhỏ khi chơi đùa cùng nhau thường có thói quen ngậm đồ chơi, tiếp xúc gần, khiến nguy cơ lây nhiễm qua giọt bắn, tuyến nước bọt rất cao. Đó là lý do nhóm trẻ mầm non mắc bệnh nhiều nhất. Tuy nhiên, cần lưu ý là không chỉ trẻ đi nhà trẻ, ngay cả những trẻ chỉ ở nhà cũng hoàn toàn có nguy cơ mắc bệnh nếu tiếp xúc với nguồn lây.

3. EV71 nguy hiểm hơn các chủng thông thường như thế nào?

Gần đây có thông tin về sự xuất hiện của virus EV71 - vốn được xem là chủng nguy hiểm. EV71 có khác gì so với các virus tay chân miệng thông thường, và mức độ nguy hiểm ra sao?

BS Trương Hữu Khanh trả lời: 

Khi nói về tay chân miệng, chúng ta cần phân biệt hai tình huống: xuất hiện ca lẻ tẻ và bùng phát thành dịch.

Các ca lẻ tẻ thường do nhóm virus thông thường (như Coxsackievirus) gây ra, triệu chứng nhẹ và rất hiếm khi biến chứng nên không đáng lo ngại.

Trong trường hợp bùng phát thành dịch, có hai tác nhân chính: Coxsackievirus A16 và Enterovirus 71 (EV71). Đa số các ca nhiễm Coxsackievirus A16 diễn tiến nhẹ, lành tính. Nhưng nếu trong đợt dịch xuất hiện tỷ lệ nhất định các ca nhiễm EV71, thì chủng này rất dễ chiếm ưu thế. Một khi EV71 bùng phát, chúng ta phải đối mặt với nguy cơ gia tăng các ca bệnh nặng.

Đặc tính nguy hiểm của EV71 là có khuynh hướng tấn công thẳng vào hệ thần kinh (não bộ) và hệ tuần hoàn (tim mạch), gây ra các biến chứng suy hô hấp, suy tuần hoàn và dẫn đến tử vong rất nhanh. Vì vậy, việc xác định bệnh nhi có nhiễm chủng EV71 hay không có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong điều trị.

4. Đã có vaccine phòng bệnh tay chân miệng do chủng EV71 chưa?

Hiện nay đã có vaccine phòng tay chân miệng chưa, đặc biệt với chủng EV71?

BS Trương Hữu Khanh trả lời: 

Hiện nay thế giới đã có vaccine phòng bệnh tay chân miệng, nhưng là loại vaccine đặc hiệu phòng riêng chủng EV71 chứ không phòng ngừa chung cho tất cả các chủng tay chân miệng. 

Việc tiêm ngừa sẽ giúp trẻ tránh được nguy cơ nhiễm chủng nguy hiểm nhất này. Tuy nhiên, vaccine này hiện mới được cấp phép phê duyệt tại Việt Nam chứ chưa được nhập khẩu chính thức. Chúng ta có thể phải chờ thêm một thời gian, dự kiến có thể vào cuối năm nay.

5. Dấu hiệu nào cần đưa trẻ đi khám ngay?

Những dấu hiệu nào cho thấy trẻ mắc tay chân miệng ở mức nhẹ, và dấu hiệu nào cảnh báo bệnh đang chuyển nặng? Khi nào cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay?

BS Trương Hữu Khanh trả lời: 

Các dấu hiệu phát hiện, theo dõi và cảnh báo biến chứng của bệnh tay chân miệng đã được phổ biến từ nhiều năm nay và không có gì thay đổi.

Dấu hiệu nhận biết sớm: Phụ huynh phải chủ động "đi tìm" bệnh, nhất là vào mùa dịch đối với trẻ dưới 3 tuổi. Nếu thấy trẻ đột nhiên chảy nước miếng nhiều, than đau họng, biếng ăn, cần kiểm tra ngay lòng bàn tay, lòng bàn chân xem có nổi bóng nước không. Đồng thời, cần theo dõi xem trong lớp học của con có trẻ nào đang mắc bệnh hay không.

Chăm sóc tại nhà: Khi trẻ mắc bệnh ở mức độ nhẹ, đa số chỉ cần theo dõi và điều trị triệu chứng tại nhà.

Dấu hiệu cần đi khám ngay: Phụ huynh cần cảnh giác cao độ nếu trẻ sốt cao trên 39 độ C, sốt kéo dài trên 2 ngày, hoặc trẻ buồn nôn, nôn ói liên tục. Đây là những dấu hiệu cảnh báo nguy cơ biến chứng sớm.

Dấu hiệu biến chứng nặng - Cần cấp cứu lập tức: Nếu trẻ có biểu hiện run chi, giật mình chới với (đặc biệt khi thiu thiu ngủ), đi đứng loạng choạng, yếu tay chân, khó thở, thở mệt, da nổi bông (nổi vân tím), gia đình phải đưa trẻ đến bệnh viện ngay lập tức. Đây là các biểu hiện biến chứng thần kinh và tim mạch cấp tính, việc chậm trễ có thể nguy hiểm đến tính mạng. Bác sĩ cần đánh giá ngay mạch, huyết áp, nhịp thở để can thiệp kịp thời.

6. Những sai lầm khiến trẻ nhập viện trễ

Trong thực tế, những sai lầm nào của phụ huynh khiến trẻ nhập viện trễ?

BS Trương Hữu Khanh trả lời: 

Thực tế hiện nay, công tác tuyên truyền phòng bệnh khá tốt nên đa số phụ huynh đều có kiến thức về tay chân miệng. Tuy nhiên, vẫn có một số sai lầm trong việc nhận định và theo dõi bệnh tại nhà:

- Tự ý bôi thuốc màu: Nhiều phụ huynh bôi các loại thuốc có màu (như xanh Methylene) lên khắp các nốt mụn nước. Điều này vô tình che lấp tổn thương thực thể, khiến bác sĩ khó quan sát và chẩn đoán chính xác đó là nốt của tay chân miệng hay các bệnh lý ngoài da khác. Phụ huynh chỉ cần tắm rửa, vệ sinh cho trẻ bình thường bằng nước sạch.

- Nhầm lẫn triệu chứng quấy khóc: Khi loét miệng, trẻ sẽ rất đau và quấy khóc. Phụ huynh nên cho trẻ ăn thức ăn lỏng, nguội và có thể dùng các loại thuốc bôi/uống giảm đau. Nếu trẻ đã được giảm đau mà vẫn trằn trọc, quấy khóc liên tục thì phải cảnh giác đó là dấu hiệu của biến chứng thần kinh, chứ không đơn thuần là khóc do đau miệng.

- Tâm lý đợi biến chứng mới đi khám: Trong mùa dịch, chỉ cần thấy trẻ có biểu hiện sốt, chảy nước miếng là phải chủ động quan sát miệng và tay chân ngay. Nếu chờ đến lúc thấy trẻ giật mình, run chi, chới với rồi mới đưa đi cấp cứu thì đã quá trễ.

7.  Trẻ mắc bệnh cần nghỉ học bao lâu để hạn chế lây nhiễm?

Trẻ bị tay chân miệng nên nghỉ học bao nhiêu ngày? Phụ huynh và nhà trường cần làm gì để hạn chế lây nhiễm?

BS Trương Hữu Khanh trả lời: 

Việc kiểm soát lây nhiễm tại nhà trẻ là vô cùng quan trọng, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa phụ huynh và giáo viên.

- Về thời gian cách ly: Trẻ mắc bệnh cần nghỉ học từ 7 đến 10 ngày (để an toàn tuyệt đối thì nên nghỉ đủ 10 ngày).

- Về phía nhà trường: Trong mùa dịch, nếu thấy trẻ nghỉ học, giáo viên cần chủ động hỏi thăm phụ huynh về nguyên nhân. Nếu trẻ mắc tay chân miệng, lớp học đó phải lập tức được tổng vệ sinh: lau sàn nhà, ngâm rửa đồ chơi, lau tay nắm cửa... bằng dung dịch sát khuẩn, đồng thời theo dõi sát xem có trẻ thứ hai mắc bệnh không để kịp thời cắt đứt chuỗi lây nhiễm.

- Khâu dự phòng: Tốt nhất các trường mầm non nên tổng vệ sinh dụng cụ hàng tuần. Đặc biệt, nên thiết lập thói quen "tầm soát" mỗi sáng trước khi vào lớp: hướng dẫn trẻ rửa tay, xòe lòng bàn tay và há miệng để cô giáo quan sát nhanh các nốt mụn nước. Những động tác nhỏ này sẽ ngăn chặn hiệu quả sự lây lan ngay từ cửa lớp.

8. Người lớn có bị lây tay chân miệng không?

Người lớn có dễ bị lây bệnh tay chân miệng từ trẻ em không ạ?

BS Trương Hữu Khanh trả lời: 

Thật ra, người lớn ít khi trực tiếp phát bệnh, nhưng lại chính là "nguồn lây trung gian" mang virus đi khắp nơi.

Đặc biệt với những người làm nghề thường xuyên tiếp xúc với trẻ nhỏ như giáo viên mầm non hay điều dưỡng viên. Trong mùa dịch, bàn tay, quần áo hay điện thoại của người lớn rất dễ dính virus và mang về nhà lây cho con mình.

Vì vậy, nguyên tắc phòng bệnh là tại nơi làm việc, nên để điện thoại trong túi zip, khi về nhà sát khuẩn lại rồi mới cho con dùng. Quan trọng nhất là trước khi bước vào nhà phải rửa tay bằng xà phòng, thay quần áo sạch sẽ rồi mới tiếp xúc, chăm sóc trẻ. Kiểm soát tốt bàn tay của người lớn chính là cách bảo vệ trẻ.

9. Người lớn mắc bệnh có phải do miễn dịch yếu?

Bệnh nhân tay chân miệng đa số là trẻ mầm non, nhưng cũng có một số người trưởng thành mới bị. Bác sĩ có thể giải thích hiện tượng này, liệu có phải người lớn có miễn dịch yếu nên mới bị?

BS Trương Hữu Khanh trả lời: 

Không phải do miễn dịch yếu, mà là do họ may mắn vì hồi nhỏ chưa từng mắc bệnh. Tay chân miệng do nhóm virus đường ruột gây ra. Thông thường, chúng ta rất dễ tiếp xúc với các loại virus này từ khi còn nhỏ (có thể lặp lại nhiều lần) và cơ thể đã tự tạo ra kháng thể miễn dịch. 

Tuy nhiên, có một số ít người từ nhỏ chưa từng tiếp xúc với loại virus này nên không có miễn dịch. Khi lớn lên, nếu vô tình nhiễm phải thì họ sẽ phát bệnh.

Dù vậy, người lớn mắc bệnh đa số triệu chứng rất nhẹ, chủ yếu đóng vai trò là nguồn lây. Cá nhân tôi chưa từng thấy ca người lớn nào gặp biến chứng nặng cả.

10. Cách nhận biết tay chân miệng ở người lớn có khác trẻ em?

Cách nhận biết và điều trị bệnh tay chân miệng ở người lớn có khác biệt gì không ạ?

BS Trương Hữu Khanh trả lời: 

Hoàn toàn không có gì khác biệt. Ở người lớn, bệnh thường tự khỏi mà không cần uống thuốc điều trị đặc hiệu. Nếu bị loét miệng gây đau rát thì chỉ cần dùng thêm thuốc giảm đau. Điều quan trọng nhất khi người lớn mắc bệnh là phải có ý thức tự cách ly để không trở thành nguồn lây cho trẻ em và những người xung quanh.

11. Đã khỏi tay chân miệng, liệu có nguy cơ tái nhiễm nhiều lần?

Đối với cả trẻ em và người lớn, sau khi khỏi bệnh tay chân miệng, sau này có thể bị tái nhiễm nhiều lần hay không?

BS Trương Hữu Khanh trả lời: 

Thông thường, rất hiếm trường hợp bị mắc bệnh hai lần trong cùng một mùa dịch, vì mỗi đợt thường do một chủng virus lưu hành. Tuy nhiên, qua các mùa khác nhau, chúng ta hoàn toàn có thể bị tái nhiễm bởi các chủng virus đường ruột khác.

Riêng đối với chủng nguy hiểm EV71, nếu một người đã từng mắc và khỏi bệnh thì cơ thể sẽ có miễn dịch, rất khó để mắc lại chủng này. Dù vậy, miễn dịch này không phải là hoàn hảo tuyệt đối. Do đó, việc chủ động phòng ngừa, giữ gìn vệ sinh vẫn luôn là biện pháp bắt buộc phải thực hiện.