Vì sao khám sức khỏe vẫn bình thường nhưng sau đó phát hiện ung thư?

1. Khám sức khỏe định kỳ không đồng nghĩa với tầm soát ung thư

Một trong những nhầm lẫn phổ biến nhất hiện nay là cho rằng khám sức khỏe tổng quát đã bao gồm tầm soát ung thư đầy đủ. Trên thực tế, đây là 2 khái niệm khác nhau, có mục tiêu và phạm vi hoàn toàn khác biệt.

Khám sức khỏe định kỳ dành cho người hoàn toàn khỏe mạnh, nhằm kiểm tra tổng quát và phát hiện sớm các bệnh lý thường gặp, bao gồm cả bệnh mạn tính và một số tình trạng có nguy cơ ác tính. Tần suất thường được khuyến nghị 6 - 12 tháng/lần, tùy từng nhóm tuổi và giới.

Trong khi đó, tầm soát ung thư là một phần trong dự phòng ung thư, tập trung vào việc phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm. Hoạt động này có thể nằm trong gói khám định kỳ hoặc được thực hiện riêng tùy nguy cơ và khuyến nghị của từng hiệp hội chuyên môn.

Điều quan trọng cần nhớ: không phải gói khám sức khỏe nào cũng bao gồm tầm soát ung thư chuyên sâu.

2. Vì sao gói khám tổng quát cơ bản chưa đủ để “vạch mặt” ung thư

Các gói khám sức khỏe tổng quát cơ bản hiện nay thường bao gồm khám lâm sàng, khai thác bệnh sử, xét nghiệm máu và nước tiểu thường quy, siêu âm bụng tổng quát cùng chụp X-quang ngực. Đây là những công cụ rất hữu ích trong việc phát hiện sớm các bệnh mạn tính như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu hay các vấn đề về gan, thận.

Tuy nhiên, đối với ung thư, vai trò của các xét nghiệm này chỉ mang tính hỗ trợ và có nhiều giới hạn. Chẳng hạn, X-quang phổi có thể phát hiện những khối u lớn, nhưng không được các hiệp hội chuyên môn khuyến cáo dùng để tầm soát ung thư phổi. Với những người có nguy cơ cao, phương pháp chuẩn mực hơn là chụp CT ngực liều thấp. Tương tự, siêu âm vú giúp phát hiện các tổn thương bất thường ở tuyến vú nhưng không thể thay thế chụp nhũ ảnh, vốn là phương pháp tầm soát ung thư vú đã được chứng minh hiệu quả trên quy mô dân số.

Siêu âm bụng tổng quát cũng có thể tình cờ phát hiện khối u ở gan, thận hoặc tụy, nhưng đây không phải là phương pháp được thiết kế chuyên biệt để tầm soát các cơ quan này. Do đó, việc kết quả khám tổng quát hoàn toàn bình thường không đồng nghĩa với việc nguy cơ ung thư đã được loại trừ.

3. Bốn nguyên nhân khiến ung thư dễ bị “bỏ sót” dù đã khám định kỳ

Trao đổi với AloBacsi, BS Bùi Lê Nhật Tiên - Chuyên khoa Y học dự phòng, Hệ thống Y khoa chuyên sâu Quốc tế Bernard cho biết, câu hỏi vì sao khám định kỳ vẫn phát hiện ung thư ở giai đoạn muộn là thắc mắc rất thường gặp. Theo anh, tình huống này có thể được lý giải dựa trên nhiều yếu tố khoa học.

Nguyên nhân đầu tiên là loại ung thư đó không nằm trong danh mục tầm soát của gói khám. Nhiều người cho rằng chỉ cần xét nghiệm máu, siêu âm và chụp X-quang là đã “kiểm tra toàn diện”. Thực tế, mỗi loại ung thư cần một phương pháp tầm soát riêng. Một người khám sức khỏe định kỳ hằng năm nhưng chưa từng nội soi dạ dày hoặc đại tràng thì việc sau đó phát hiện ung thư ở các cơ quan này là điều hoàn toàn có thể xảy ra.

Bên cạnh đó, mọi xét nghiệm y học đều tồn tại giới hạn về độ nhạy và độ đặc hiệu. Không có phương pháp nào chính xác tuyệt đối. Nếu sử dụng không đúng kỹ thuật hoặc không đúng đối tượng, nguy cơ bỏ sót tổn thương sớm là điều khó tránh khỏi. Điển hình là trong tầm soát ung thư phổi, CT ngực liều thấp có thể phát hiện các nốt tổn thương rất nhỏ mà X-quang phổi thông thường không thể nhận diện.

Một yếu tố khác ít được chú ý là tốc độ tiến triển của ung thư và khoảng trống giữa 2 lần khám. Không phải ung thư nào cũng phát triển chậm. Có những loại ung thư tiến triển âm thầm trong nhiều năm, nhưng cũng có loại rất hung hãn, chỉ cần vài tháng đã có thể phát triển nhanh và di căn. Trong những trường hợp này, ung thư hoàn toàn có thể xuất hiện và tiến triển trong khoảng thời gian giữa hai lần khám định kỳ.

Cuối cùng, yếu tố con người cũng đóng vai trò quan trọng. Một số người có các dấu hiệu cảnh báo nhưng chủ quan bỏ qua hoặc trì hoãn thực hiện các khảo sát chuyên sâu dù đã được bác sĩ khuyến nghị. Khi quay lại kiểm tra, bệnh có thể đã bước sang giai đoạn muộn hơn.

4. Tầm soát ung thư hiệu quả cần đúng người, đúng xét nghiệm và đúng thời điểm

Thay vì tiếp cận theo hướng “làm càng nhiều xét nghiệm càng tốt”, y học dự phòng hiện đại nhấn mạnh chiến lược tầm soát thông minh và cá nhân hóa. Trên thực tế, không tồn tại một kỹ thuật hay xét nghiệm nào có thể phát hiện tất cả các loại ung thư trong cùng một lần kiểm tra.

Cho đến nay, y học dựa trên bằng chứng chỉ chứng minh hiệu quả tầm soát rõ rệt đối với một số nhóm ung thư nhất định, bao gồm ung thư phổi, vú, dạ dày, đại trực tràng, gan, tiền liệt tuyến và cổ tử cung. Những nhóm ung thư này chiếm tỷ lệ lớn trong gánh nặng ung thư tại Việt Nam, và mỗi loại lại cần một phương pháp tầm soát chuyên biệt.

BS Bùi Lê Nhật Tiên nhấn mạnh rằng, tại Bernard Healthcare, việc tầm soát ung thư luôn được xây dựng trên nguyên tắc cá nhân hóa. Bác sĩ sẽ khai thác kỹ tiền sử gia đình, thói quen sinh hoạt, môi trường làm việc và các yếu tố nguy cơ để chỉ định phương pháp phù hợp nhất cho từng người, thay vì áp dụng máy móc một gói kiểm tra chung cho tất cả.

Giá trị cốt lõi của y học dự phòng không nằm ở việc làm nhiều xét nghiệm, mà ở việc làm đúng và đủ. Khám sức khỏe định kỳ vẫn đóng vai trò nền tảng trong việc theo dõi sức khỏe tổng thể, trong khi tầm soát ung thư chuyên sâu giúp phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm, khi khả năng điều trị còn rất cao.

Hiểu đúng giới hạn của từng phương pháp sẽ giúp mỗi người tránh tâm lý hoang mang khi kết quả khám trước đó bình thường nhưng sau này phát hiện ung thư. Quan trọng hơn, điều này giúp chúng ta chủ động trao đổi với bác sĩ để xây dựng một lộ trình tầm soát phù hợp, khoa học và cá nhân hóa.