TS.BS Nguyễn Như Vinh: Hệ miễn dịch đối phó với virus nCoV như thế nào?

TS.BS Nguyễn Như Vinh - trưởng khoa Thăm dò chức năng hô hấp, Bệnh viện Đại học y dược TPHCM

NỘI DUNG BUỔI TƯ VẤN

Hệ miễn dịch của con người hoạt động như thế nào?

Hệ miễn dịch nói một cách nôm nà là đó là hệ thống phòng thủ của con người chống lại bệnh tật.

Mỗi ngày chúng ta đều tiếp xúc với những loại vi khuẩn, virus, ký sinh trùng hay vi nấm,… đây là những tác nhân gây bệnh mà chúng ta không nhìn thấy. Tuy mỗi ngày bị tấn công bởi nhiều “kẻ địch” như vậy nhưng không phải mỗi ngày chúng ta bị bệnh. Những con virus đó tấn công vào cơ thể của mình, nếu mình có sức đề kháng thì mình không bị bệnh. Còn những ai không có sức đề kháng thì dễ bị bệnh.

Hệ miễn dịch là hoạt động phối hợp của nhiều cơ quan, tế bào và những chất tiết ra trong cơ thể để chống lại các tác nhân có hại. Ví dụ bạch cầu là những “chiến binh” của cơ thể, cơ quan tạo ra bạch cầu là tủy xương. Tuyến ức là nơi huấn luyện tế bào bạch cầu cho nó thiện chiến hơn. Lách, hạch bạch huyết hay hệ thống bạch huyết là những nơi bảo quản và lưu trữ bạch cầu, khi có kẻ thù nó tấn công thì hệ thống sẽ được kích hoạt để chống lại dễ dàng.

Ngoài ra hệ miễn dịch còn có nhiều bộ phận khác, chẳng hạn như da cũng là hàng rào bảo vệ cơ thể. Dịch nhầy trong mũi, nước mắt, dịch nhầy trong đường tiêu hóa… cũng là những thành phần bảo vệ cơ thể, ngăn cản không cho những vi khuẩn gây bệnh xâm nhập vào bên trong.

Làm sao để một người biết hệ miễn dịch của mình khỏe hay yếu?

Đối với một người bình thường thì ta không cần phải đi kiểm tra để xem hệ miễn dịch khỏe hay yếu. Còn những ai bị nhiễm trùng liên tục hay bệnh tái đi tái lại thì nên đi đến gặp bác sĩ để làm xét nghiệm xem hệ miễn dịch của mình có bị suy giảm hay không.

Khi bị bệnh liên miên, chưa chắc người đó đã bị suy giảm hệ miễn dịch mà có thể người đó đã gặp vấn đề về cấu trúc trong cơ thể khiến họ bị bệnh, trong khi hệ miễn dịch thì vẫn bình thường. Tuy nhiên, những trường hợp nghi ngờ suy giảm miễn dịch thì bác sĩ sẽ cho làm xét nghiệm kiểm tra lượng tế bào bạch cầu. Khi số lượng bạch cầu thấp đi sẽ làm cho hệ miễn dịch hoạt động kém, đặc biệt là bạch cầu lympho.

Đối với những người bị HIV thì tế bào bạch cầu lympho cũng sẽ giảm đáng kể, do đó họ cần tăng bạch cầu lympho. Còn đối với những người thường thì không cần đi xét nghiệm, bởi vì nếu bệnh của ta ít tái đi tái lại thì hệ miễn dịch có thể được xem là bình thường.

Hệ miễn dịch đối phó với virus nCoV như thế nào?

Hệ miễn dịch là hệ thống bảo vệ cơ thể trước tác nhân gây bệnh nói chung và virus nCoV nói riêng.

Ta có thể ví von hệ miễn dịch như đội quân phòng thủ. Trong đội quân đó, có những người lính chưa được huấn luyện gì cả, hễ gặp kẻ thù là tấn công ngay. Đó chính là “hệ miễn dịch bẩm sinh”, có nghĩa là chúng ta có những tế bào bẩm sinh đã có bản năng chống lại vi khuẩn, virus.

Khi virus xâm nhập vào để tấn công tế bào, chúng sẽ chụp lấy những tế bào và ăn, gọi là “thực bào”.  Lúc đó, bạch cầu của hệ miễn dịch sẽ xông ra và bắt lấy tế bào lạ đó, trong đó có virus. Cuộc chiến diễn ra rất nhanh và cơ thể có biểu hiện bên ngoài như người ta bị sốt lên, bị đàm nhớt nhiều hơn, sổ mũi nhiều hơn, đó là những dấu hiệu xảy ra trong quá trình chiến đấu của hệ miễn dịch bẩm sinh với tác nhân bên ngoài.

Bên cạnh hệ miễn dịch bẩm sinh, còn có một lực lượng “lợi hại” hơn, đó là “hệ miễn dịch đáp ứng” hay còn gọi là “miễn dịch thích nghi”, có khả năng nhận ra kẻ thù và tiêu diệt kẻ thù hiệu quả hơn. Những “chiến binh” của hệ miễn dịch này là tế bào lympho B và lympho T.

Tế bào lympho B và lympho T được huấn luyện ở 2 tình huống, đó là vô tình tiếp xúc với kẻ thù hay được chủ động luyện tập để nhận diện và chiến đấu với kẻ thù.

Ở tình huống thứ nhất, trong quá khứ, cơ thể vô tình tiếp xúc với một loại vi khuẩn và chiến thắng nó, các tế bào lympho sẽ “nhớ mặt” con vi khuẩn, sau này khi cơ thể gặp lại loại vi khuẩn đó, cơ thể sẽ kích hoạt hệ thống phòng thủ, lực lượng bạch cầu sẽ chống lại những con khuẩn gây bệnh đó hiệu quả.

Tình huống thứ hai là tập cho các tế bào lympho đó nhận biết kẻ thù (vi khuẩn, virus…) bằng cách chích ngừa vắc xin. Khi chúng ta tiêm vắc xin vào cơ thể, nó sẽ giúp cho các tế bào “ghi nhớ” về tác nhân gây bệnh và “tập dượt” tiêu diệt những kẻ xâm nhập này. Sau này, khi cơ thể thật sự gặp tác nhân gây bệnh, cơ thể sẽ kích hoạt hệ thống phòng vệ, các tế bào được huấn luyện trước đó sẽ có khả năng nhận diện kẻ thù và chống đỡ hiệu quả. Đó là đáp ứng miễn dịch thích nghi.

Có những cách nào để tiêu diệt virus Corona?

Đối với virus Corona nCoV, ta sẽ có 4 cách đối phó:

- Cách thứ nhất là tiêm vắc xin, có nghĩa là ta phải tạo ra vắc xin để nó giúp hệ miễn dịch trở nên tinh nhuệ trước nCoV. Hiện nay đang có một cuộc đua để tìm ra vắc xin tiêu diệt virus nCoV nhưng khoảng chừng vài năm thì mình mới chế tạo ra được vắc xin.

- Cách thứ hai là thuốc đặc trị, đây là một quy trìnhphức tạp từ lúc nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, thí nghiệm trên động vật, điều trị thử trên một số ít bệnh nhân (tự nguyện) rồi sau đó mới đưa vào sử dụng rộng rãi. Quá trình này phải mất 15 năm.

- Cách thứ ba đó là các thuốc chống virus sẵn có, ví dụ như thuốc chống virus HIV, thuốc chống virus cúm, thuốc chống lại virus viêm gan C. Virus có bộ gene gần giống nhau. Nếu tìm ra con virus nào gần giống với con virus Corona mới nCoV, thì chúng ta sẽ áp dụng thuốc đó.

Ở Trung Quốc đang sử dụng thuốc chống HIV để chống lại virus Corona. Một số nơi thì dung thuốc chống virus cúm, còn riêng ở Nga thì họ đề xuất sử dụng thuốc viêm gan C để điều trị. Nhưng vì chúng ta còn đang trong giai đoạn thử nghiệm nên chưa có câu trả lời thuốc nào có thể chống lại virus Corona hiệu quả nhất.

- Cách thứ tư là dùng công nghệ gen để chỉnh sửa các tế bào bạch cầu lympho T - các chiến binh trong cơ thể chúng ta. Người ta cần phải điều chỉnh tế bào lympho T để nó nhận biết nhanh và có thể tiêu diệt được virus Corona nhanh chóng.

Mỗi người sẽ có bộ gen khác biệt một chút, vì thế việc chỉnh sửa tế bào lympho T của mỗi người sẽ được cá thể hóa, không ai giống ai. Ta phải chỉnh sửa cho từng người một nên tốn rất nhiều thời gian.

Tóm lại, hiện nay người ta đang sử dụng thuốc chống virus, đồng thời dùng thêm những loại thuốc như long đàm, hạ sốt, kháng sinh phổ rộng để chống lại những con vi khuẩn nhảy vào trong lúc cơ thể đang chiến đấu với virus nCoV.

Nguyên nhân nào làm cho hệ miễn dịch bị suy yếu?

Nói về một người khi bị suy giảm miễn dịch, nó có 2 nhóm.

Thứ nhất là nguyên phát, nghĩa là khi sinh ra họ bị khiếm khuyết ở một số bộ phận và cơ quan, khiến cho cơ thể không thể tạo ra được hệ miễn dịch, đó là những em bé bị nhiễm trùng tái đi tái lại rất nhiều lần. Hiện nay, người ta đang làm ra thuốc để tăng cường hệ miễn dịch cho những người bị suy yếu hệ miễn dịch đặc biệt là ở trẻ em. Tuy nhiên những loại thuốc này rất đắt tiền.

Thứ hai là mắc phải, chẳng hạn như ta nhiễm phải những con virus HIV, chúng tấn công vào hệ miễn dịch, làm cho sức đề kháng suy yếu. Khi sức đề kháng yếu, ta dễ bị những con virus, vi khuẩn và ký sinh trùng khác nhảy vào tấn công. Đó là suy giảm hệ miễn dịch do bị nhiễm virus.

Còn có suy giảm hệ miễn dịch do bác sĩ buộc phải tạo trong quá trình điều trị cho bệnh nhân. Ví dụ như một người bị mắc bệnh tự miễn, bệnh ung thư, người ghép tạng phải dùng thuốc ức chế hệ miễn dịch. Nếu không dùng thuốc ức chế hệ miễn dịch, bệnh của họ sẽ nặng hơn, còn ta sử dụng thì bệnh sẽ đỡ hơn.

Khi dùng thuốc ức chế, hệ miễn dịch của bị suy giảm và họ sẽ dễ dàng bị những con virus, vi khuẩn tấn công. Một số trường hợp bệnh nhân suy giảm miễn dịch cần phải cách ly, bởi vì thời điểm này nếu ra ngoài tiếp xúc với nhiều người, họ có thể bị nhiễm bệnh trong khi hệ miễn dịch đang suy giảm, không thể chống đỡ.

Làm sao để những người bị suy giảm hệ miễn dịch có thể tránh bớt được việc bị virus nCoV tấn công?

Nếu một người được xác định rằng hệ miễn dịch yếu thì phải hạn chế tối thiểu việc tiếp xúc với nguồn lây. Đây là điều phải luôn ghi nhớ chứ không chỉ riêng mùa dịch COVID-19, bởi vì ngoài virus nCoV thì vẫn còn nhiều virus và vi khuẩn khác có thể làm cho người đó bệnh nặng và tử vong.

Nếu phải ra ngoài, cần hạn chế đến nơi đông người, khi đến nơi có người bị cảm cúm, lao phổi, viêm phổi thì người bị suy giảm miễn dịch phải tránh xa họ ra (với những người có sức khỏe bình thường thì không cần phải làm như vậy). Tóm lại, cách tốt nhất là chúng ta phải phòng ngừa bằng cách tránh nguồn lây.

Còn cách thứ hai là tăng cường hệ miễn dịch từ bên trong. Điều này có thể áp dụng cho những người suy giảm hệ miễn dịch cũng như tất cả mọi người, nó có liên quan đến vấn đề ăn, uống, ngủ, nghỉ.

Ăn đầy đủ chất dinh dưỡng, không được để suy dinh dưỡng hay bị béo phì. Bởi vì suy dinh dưỡng hay béo phì cũng sẽ làm cho sức đề kháng yếu.

Uống nhiều nước làm cho dịch lót trên bề mặt niêm mạc mũi, đường tiêu hóa… của chúng ta được đầy đủ và trơn nhầy. Đây là hàng rào bảo vệ ban đầu của chúng ta, khiến cho virus cũng khó xâm nhập vào bên trong.

Chúng ta cũng cần nghỉ ngơi, ngủ đủ giấc, dễ nhận thấy là những người bị stress hay căng thẳng sẽ có hệ miễn dịch yếu. Những người ngủ không đủ giấc, hệ miễn dịch cũng sẽ bị suy yếu theo.

Điều cuối cùng cũng rất quan trọng đối với tất cả mọi người đó là tập thể dục thể thao. Những ai tập thể dục thể thao đều đặn thì sẽ giảm được nguy cơ mắc bệnh và bị nhiễm trùng.

Làm thế nào để một đứa trẻ có hệ miễn dịch khỏe mạnh?

Cũng có nhiều cách như chúng tôi vừa trình bày. Cách thứ nhất đó là vấn đề về dinh dưỡng. Nghĩa là ta cần có bữa ăn cân bằng, hợp lý. Nói chung đừng để trẻ bị béo phì hay suy dinh dưỡng là đứa trẻ sẽ có hệ miễn dịch khỏe mạnh.

Cách thứ hai là cho trẻ luyện tập thể dục thể thao thường xuyên, thay vì để chúng ngồi lì ở nhà chơi game và xem truyền hình.

Cách thứ ba là cho trẻ sống trong một môi trường vui vẻ, tránh bị stress hay căng thẳng.

Có một lý thuyết đang được tranh cãi, ví dụ thuyết vệ sinh nói rằng những năm đầu đời khi hệ miễn dịch của chúng ta chưa phát triển nhưng ta lại tập luyện sớm thì sẽ mang lại cho ta những điều mà ta mong muốn. Một số khác lại cho rằng trẻ em tiếp xúc với những con virus, vi khuẩn, vi nấm ở thôn quê thường phần lớn là ít bị bệnh, những đứa trẻ đó sẽ có sức đề kháng cao hơn. Dĩ nhiên, ta không nên ủ kỹ trẻ em bởi vì như vậy nó sẽ không tốt, nên cho đứa con tiếp xúc với thiên nhiên để tăng cường sức đề kháng.

Thời tiết nắng nóng miền Nam có đủ mạnh để an tâm không nhiễm virus nCoV?

Nhiều người cho rằng nCoV hễ gặp môi trường không thuận lợi thì sẽ chết ngay. Thực tế, nếu ta tiếp xúc với nguồn lây trong môi trường nóng thì ta vẫn bị lây bệnh như thường.

Điểm chính là phải cảnh giác thì sẽ góp phần giảm được khả năng lây bệnh. Môi trường nắng nóng cũng là một thuận lợi cho miền Nam nước mình, nhưng chúng ta không nên ỷ y rằng virus sẽ chết sạch trong môi trường nóng rồi cứ vô tư tiếp xúc với những người có khả năng lây bệnh, đó là sai lầm. Nguyên nhân chính khiến một người bị lây bệnh là do tiếp xúc với khí thở của người bệnh, tay bị dính chất tiết của người bệnh, cầm nắm những đồ vật bị dính virus… rồi ta đưa lên quệt vào mắt, mũi, miệng...

Theo dự kiến của các nhà khoa học, khi nào virus 2019-nCoV mới hết hoàn toàn?

Các nhà dịch tễ học cũng đang nghiên cứu về mô hình bệnh tật của các bệnh lý khác nhau, trong đó có những dịch lý như thế này. Trong đó, giai đoạn tiên đoán rất khó biết được trong tương lai nó sẽ như thế nào. Nhưng khi ta dựa vào thông số, ta sẽ tính toán được đỉnh dịch xảy ra khi nào, bao lâu kết thúc.

Tuy nhiên, những thông tin về đỉnh dịch đưa ra gần đây chỉ là dự đoán. Ta đang biết nCoV với những đặc tính như hiện nay, nhưng đến một lúc nào đó, có thể chúng biến đổi với những đặc tính khác. Về mặt dự đoán thì chúng ta tạm thời tin những thông tin đó, nhưng nó chỉ nằm trong mức độ dự đoán mà thôi.

Khẩu trang y tế và nước rửa tay có thực sự ngăn chặn được việc lây bệnh?

Hiện nay vai trò của khẩu trang không quá rõ ràng. Có người cho rằng virus nCoV có kích thước quá nhỏ, có thể lọt qua được khẩu trang. Nhưng trên thực tế thì những con virus này lây truyền qua được giọt bắn, nghĩa là khi người ta hắt hơi ra thì có những con virus bám trong giọt nước đó bắn ra.

Nếu chúng ta đứng cách xa người bệnh đang ho hay hắt xì trong bán kính hơn 2m thì khả năng bị lây bệnh sẽ ít hơn. Nếu ta đeo khẩu trang thì nó giảm đi khả năng bị nhiễm virus vì khẩu trang cản giọt bắn trên bề mặt của nó. Theo tôi, mang khẩu trang vẫn có hiệu quả bảo vệ nhất định.

Tuy nhiên vẫn có người mang khẩu trang nhưng bị phản tác dụng. Thứ nhất họ, mang khẩu trang không đúng, nghĩa là họ mang khẩu trang có nhiều khe hở và họ tin cho rằng mình đã được an toàn, vô tư “xông pha” ở những nơi có nguồn lây.

Thứ hai là tháo khẩu trang không đúng cách, chạm tay vào những con virus bám trên mặt ngoài của khẩu trang, sau đó quệt vào . Đeo khẩu trang sẽ giảm nguy cơ rủi ro, nhưng nếu ta đeo không đúng cách và chủ quan thì nó sẽ hại chúng ta.

Nước rửa tay chỉ có khả năng tiêu diệt vi khuẩn, còn đối với virus nCoV, khả năng chết bao nhiêu phần trăm thì chưa rõ. Nói chung, ta luôn giữ vệ sinh đôi tay. Có thể mang găng tay hay dùng giấy lót tay khi cầm nắm các vật dụng có khả năng mang virus gây bệnh.

Thực hiện: Hồng Nhung, Trọng Dy
Video: Lê Bình