Nắng nóng cực đoan và sức khỏe tâm thần: Tác động âm thầm nhưng rõ rệt

Các nghiên cứu quốc tế trong hơn một thập kỷ qua cho thấy nhiệt độ môi trường tăng cao có liên quan đến gia tăng rối loạn tâm lý, hành vi bốc đồng và thậm chí tỷ lệ nhập viện vì các bệnh lý tâm thần.

Nhiệt độ cao ảnh hưởng đến não bộ như thế nào?

Cơ thể con người có cơ chế điều hòa thân nhiệt phức tạp. Khi nhiệt độ môi trường tăng cao:

• Cơ thể tăng tiết mồ hôi

• Tăng nhịp tim

• Giãn mạch ngoại vi

Quá trình này gây stress sinh lý. Nếu kéo dài, stress nhiệt có thể ảnh hưởng đến hệ thần kinh trung ương, đặc biệt ở những người nhạy cảm.

Nhiệt độ cao cũng có thể làm rối loạn giấc ngủ - yếu tố có vai trò then chốt trong ổn định tâm trạng và chức năng nhận thức. Mất ngủ kéo dài liên quan chặt chẽ với lo âu, trầm cảm và giảm khả năng kiểm soát cảm xúc.

Ngoài ra, mất nước và rối loạn điện giải trong điều kiện nắng nóng có thể ảnh hưởng đến dẫn truyền thần kinh, làm tăng cảm giác mệt mỏi, cáu gắt và giảm tập trung.

Bằng chứng từ các nghiên cứu dịch tễ

Nhiều phân tích dữ liệu dân số tại châu Âu, Mỹ và Úc ghi nhận:

• Tỷ lệ nhập viện vì rối loạn tâm thần tăng trong các đợt nắng nóng kéo dài

• Nguy cơ tự sát có xu hướng tăng khi nhiệt độ môi trường cao hơn mức trung bình

• Người mắc rối loạn tâm thần sẵn có dễ bị tái phát triệu chứng trong thời tiết nóng cực đoan

Các chuyên gia cho rằng, nhiệt độ cao không phải nguyên nhân trực tiếp gây bệnh tâm thần, nhưng là yếu tố làm trầm trọng thêm tình trạng sẵn có hoặc làm giảm khả năng thích ứng tâm lý.

Nhóm dễ bị tổn thương

Một số nhóm có nguy cơ cao hơn khi đối mặt với nắng nóng cực đoan:

• Người có tiền sử trầm cảm, lo âu, rối loạn lưỡng cực, tâm thần phân liệt

• Người cao tuổi

• Trẻ em

• Người lao động ngoài trời kéo dài

• Người sống trong không gian chật hẹp, thông khí kém

Đáng lưu ý, một số thuốc điều trị tâm thần (như thuốc chống loạn thần hoặc thuốc chống trầm cảm nhất định) có thể ảnh hưởng đến cơ chế điều hòa thân nhiệt, khiến người bệnh dễ bị quá tải nhiệt hơn.

Tác động xã hội - tâm lý trong đô thị nắng nóng

Nắng nóng kéo dài không chỉ tác động sinh lý mà còn ảnh hưởng đến hành vi và môi trường xã hội:

• Giảm chất lượng giấc ngủ

• Tăng căng thẳng do chi phí điện năng, sinh hoạt

• Hạn chế hoạt động ngoài trời, giảm giao tiếp xã hội

• Gia tăng xung đột trong gia đình hoặc nơi làm việc

Một số nghiên cứu xã hội học còn ghi nhận mối liên hệ giữa nhiệt độ cao và gia tăng hành vi bốc đồng hoặc bạo lực, dù cơ chế còn đang được tiếp tục nghiên cứu.

Phòng ngừa và thích ứng

Trước bối cảnh nắng nóng cực đoan ngày càng phổ biến, việc bảo vệ sức khỏe tâm thần cần được đặt song song với chăm sóc thể chất.

Các khuyến nghị bao gồm:

• Giữ môi trường sống thông thoáng, hạn chế nhiệt tích tụ trong nhà

• Duy trì lịch sinh hoạt đều đặn, đặc biệt là giấc ngủ

• Uống đủ nước, hạn chế rượu bia

• Giảm khối lượng công việc trong thời điểm nắng gắt

• Duy trì kết nối xã hội, trò chuyện và chia sẻ khi cảm thấy căng thẳng

Với người có bệnh lý tâm thần sẵn có, cần tuân thủ điều trị, tái khám định kỳ và trao đổi với bác sĩ nếu xuất hiện dấu hiệu bất thường trong mùa nóng.

Nắng nóng cực đoan không chỉ là thách thức khí hậu, mà là vấn đề sức khỏe cộng đồng đa chiều. Tác động đến sức khỏe tâm thần thường âm thầm, khó nhận diện nhưng có thể ảnh hưởng sâu rộng đến chất lượng sống và năng suất lao động.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu, thích ứng với nhiệt độ cao không chỉ là câu chuyện điều hòa nhiệt độ hay tránh nắng, mà còn là bảo vệ sức khỏe tinh thần - một trụ cột quan trọng của sức khỏe toàn diện.