Hotline 24/7
08983-08983

Hỏi đáp 50 thắc mắc về vắc xin tay chân miệng

Vắc xin tay chân miệng đã chính thức được triển khai tại Việt Nam, mở thêm một biện pháp phòng bệnh chủ động trước Enterovirus A71 (EV-A71) - tác nhân có liên quan nổi bật với các trường hợp tay chân miệng nặng và biến chứng nguy hiểm ở trẻ nhỏ. Tuy nhiên, vắc xin phòng được những virus nào, hiệu quả ra sao, trẻ từng mắc bệnh có cần tiêm, tiêm mấy mũi, có tiêm cùng vắc xin khác được không, lỡ lịch xử trí thế nào… vẫn là những câu hỏi khiến nhiều phụ huynh băn khoăn. AloBacsi tổng hợp và giải đáp 50 thắc mắc thường gặp về vắc xin tay chân miệng, giúp cha mẹ hiểu đúng trước khi quyết định và chủ động bảo vệ trẻ.

1. Tay chân miệng có những “chủng” nào, loại nào đáng lo nhất?

Tay chân miệng không phải bệnh do một virus duy nhất gây ra mà có thể do nhiều type enterovirus khác nhau. Những tác nhân thường gặp gồm Enterovirus 71 (EV71), Coxsackievirus A16 (CV-A16), CV-A6 và CV-A10.

Trong số này, EV71 đặc biệt được quan tâm vì có mối liên quan nổi bật với bệnh tay chân miệng nặng, biến chứng thần kinh, tim phổi và tử vong, đặc biệt ở trẻ nhỏ.

Tại miền Nam Việt Nam giai đoạn 2015-2018, một nghiên cứu phát hiện 19 type enterovirus khác nhau. Trong 281 trường hợp TCM nặng được phân tích, EV71 được phát hiện ở 64,2%, cao hơn nhiều so với CV-A6, CV-A16 và CV-A10.

Điều đó không có nghĩa các enterovirus khác hoàn toàn không thể gây bệnh nặng. Điểm khác biệt là EV71 có mối liên quan dịch tễ rõ rệt hơn với TCM nặng và các biến chứng nguy hiểm.

2. Tay chân miệng lây cỡ nào?

Tay chân miệng có khả năng lây lan cao, đặc biệt ở trẻ nhỏ và trong môi trường tập trung đông trẻ như nhà trẻ, trường mẫu giáo.

Virus có thể hiện diện trong dịch tiết mũi họng, nước bọt, dịch từ bóng nước và phân của người nhiễm. Trẻ có thể nhiễm virus qua tiếp xúc trực tiếp hoặc qua bàn tay, đồ chơi và các bề mặt bị nhiễm virus.

Đáng chú ý, người nhiễm enterovirus không phải lúc nào cũng có triệu chứng rõ ràng. Virus cũng có thể tiếp tục được đào thải qua đường tiêu hóa một thời gian sau khi các triệu chứng đã hết.

Vì vậy, phòng TCM không thể chỉ dựa vào việc tránh trẻ đang có bóng nước. Rửa tay bằng xà phòng, vệ sinh đồ chơi và bề mặt, xử lý chất thải đúng cách vẫn rất quan trọng.

3. Tại Việt Nam, mùa tay chân miệng thường rơi vào thời điểm nào?

Tay chân miệng lưu hành quanh năm tại Việt Nam, nhưng số ca thường tăng vào hai giai đoạn: tháng 3-5 và tháng 9-12.

Điều này không có nghĩa ngoài hai giai đoạn trên trẻ không thể mắc bệnh. Các enterovirus vẫn lưu hành trong cộng đồng quanh năm và type virus chiếm ưu thế có thể thay đổi theo từng năm, từng đợt dịch.

4. Việt Nam và thế giới từng trải qua những đợt dịch tay chân miệng nghiêm trọng nào?

Từ cuối những năm 1990, nhiều quốc gia châu Á - Thái Bình Dương ghi nhận các đợt dịch tay chân miệng lớn, trong đó có những trường hợp viêm não, tổn thương thân não, phù phổi, suy tim phổi và tử vong ở trẻ nhỏ.

Năm 1997, Sarawak (Malaysia) ghi nhận 2.628 trường hợp tay chân miệng và 29 trẻ tử vong. Năm 1998, Đài Loan ghi nhận 129.106 trường hợp tay chân miệng hoặc herpangina, trong đó 405 ca nặng và 78 trường hợp tử vong.

Tại Việt Nam, đợt bùng phát lớn giai đoạn 2011-2012 ghi nhận hơn 200.000 ca nhập viện và hơn 200 trường hợp tử vong. Đến năm 2018, Việt Nam tiếp tục trải qua một đợt dịch lớn với hơn 130.000 ca nhập viện và 17 trường hợp tử vong.

Năm 2023, tay chân miệng một lần nữa bùng phát mạnh tại Việt Nam, với khoảng 181.000 trường hợp mắc và 31 ca tử vong, số mắc tăng khoảng 2,7 lần so với năm 2022. WHO ghi nhận sự nổi lên của EV71 là một trong những yếu tố liên quan đến các trường hợp bệnh nặng và tử vong trong đợt dịch này.

Nhìn lại hơn hai thập niên, EV71 là một trong những tác nhân nổi bật liên quan đến các đợt tay chân miệng nặng tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương, trong đó có Việt Nam.

5. Các nước đã đối phó với tay chân miệng như thế nào?

Các chiến lược chính gồm giám sát dịch, kiểm soát đường lây, phát hiện sớm trẻ chuyển nặng và phát triển vắc xin.

Trung Quốc trở thành quốc gia đầu tiên cấp phép các vắc xin EV71 bất hoạt vào năm 2015. Ba vắc xin EV71 bất hoạt được cấp phép tại Trung Quốc ghi nhận hiệu lực khoảng 90,0-97,4% đối với bệnh do EV71 trong năm đầu sau tiêm đủ hai liều.

Đài Loan sau đó phát triển EV71vac, sử dụng EV71 thuộc genogroup B4. Đây chính là vắc xin sau này được thương mại hóa với tên Envacgen và được cấp phép tại Việt Nam năm 2026.

6. Vắc xin tay chân miệng mới về Việt Nam phòng virus nào?

Envacgen là vắc xin phòng bệnh do EV71, không phải vắc xin phòng tất cả các nguyên nhân gây tay chân miệng.

Vắc xin được phát triển từ EV71 thuộc genogroup B4. Kháng thể do vắc xin tạo ra có khả năng trung hòa chéo với một số phân nhóm di truyền khác của EV71, trong đó có B5 và C4.

Cần lưu ý: B4, B5 và C4 đều thuộc EV71. Điều này không có nghĩa vắc xin phòng được CV-A16, CV-A6 hay CV-A10.

7. Chỉ phòng EV-A71, vậy những virus tay chân miệng khác thì sao?

Trẻ đã tiêm vẫn có thể mắc TCM do CV-A16, CV-A6, CV-A10 hoặc các enterovirus khác.

Tuy nhiên, EV71 được lựa chọn làm mục tiêu của vắc xin vì đây là tác nhân có mối liên quan nổi bật với TCM nặng, biến chứng thần kinh, tim phổi và tử vong.

Nói cách khác, vắc xin không ngăn mọi trường hợp TCM, mà để tạo miễn dịch chủ động trước một trong những tác nhân đáng lo ngại nhất về bệnh nặng.

8. Tiêm vắc xin rồi con có còn mắc tay chân miệng không?

Có thể.

Trẻ vẫn có thể mắc TCM do những enterovirus khác mà vắc xin không phòng được. Vì vậy, một trường hợp mắc TCM sau tiêm không đồng nghĩa vắc xin thất bại.

Sau tiêm, rửa tay, vệ sinh đồ chơi - bề mặt và kiểm soát lây nhiễm vẫn cần được duy trì.

9. Đây có phải vắc xin quá mới?

“Mới” ở đây chủ yếu là mới được đưa vào sử dụng tại Việt Nam.

Envacgen là vắc xin virus toàn phần bất hoạt. Đây không phải một nền tảng công nghệ hoàn toàn mới; nguyên lý sử dụng virus bất hoạt đã được áp dụng từ lâu trong sản xuất vắc xin.

Riêng vắc xin này đã trải qua các giai đoạn nghiên cứu lâm sàng trước khi được cấp phép.

10. Vắc xin đã được nghiên cứu ở đâu, trên bao nhiêu trẻ?

Thử nghiệm pha III được tiến hành tại 5 bệnh viện ở Đài Loan và 2 cơ sở tại Việt Nam, với hơn 3.000 trẻ từ 2-71 tháng tuổi tham gia.

Kết quả công bố trên The Lancet năm 2022 ghi nhận hiệu lực 96,8% đối với bệnh do EV-A71 theo mô hình phân tích thống kê của nghiên cứu.

Điểm đáng chú ý là dữ liệu nghiên cứu có trẻ em Việt Nam tham gia, chứ không hoàn toàn ngoại suy từ một quần thể nước ngoài.

11. Vắc xin của Đài Loan hay Thụy Sĩ?

Vắc xin do Medigen Vaccine Biologics của Đài Loan phát triển và sản xuất.

Substipharm Biologics là đối tác phụ trách hoạt động thương mại và phân phối Envacgen tại Việt Nam. Vì Substipharm có hoạt động tại Geneva, Thụy Sĩ nên một số thông tin thương mại có thể khiến phụ huynh nhầm về xuất xứ.

12. Vắc xin đã được sử dụng ở đâu trước Việt Nam?

Envacgen được cấp phép tại Đài Loan năm 2023. Việt Nam cấp phép lưu hành vào tháng 3/2026 và trở thành thị trường đầu tiên tại Đông Nam Á triển khai sản phẩm này.

Nếu nhìn rộng hơn, vắc xin EV71 không phải khái niệm mới trên thế giới. Trung Quốc đã cấp phép và sử dụng các vắc xin EV71 bất hoạt khác từ năm 2015-2016.

Do đó cần phân biệt: Envacgen là sản phẩm tương đối mới, nhưng vắc xin EV71 bất hoạt đã có khoảng một thập niên kinh nghiệm sử dụng thực tế.

13. Vắc xin tay chân miệng là vắc xin dịch vụ hay được tiêm miễn phí?

Hiện Envacgen chưa nằm trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng tại Việt Nam, do đó đang được triển khai theo hình thức tiêm chủng dịch vụ.

14. Vắc xin tay chân miệng được chỉ định cho trẻ bao nhiêu tuổi?

Vắc xin hiện được cấp phép tại Việt Nam cho trẻ từ 2 tháng đến dưới 6 tuổi.

Trẻ từ 6 tuổi trở lên hiện không thuộc độ tuổi được chỉ định.

Điều này cũng phù hợp với dịch tễ TCM: bệnh và đặc biệt bệnh nặng tập trung chủ yếu ở trẻ nhỏ.

15. Bé chưa đi học, ít tiếp xúc với nơi đông người, có cần tiêm?

Việc trẻ ở nhà giúp giảm cơ hội phơi nhiễm, nhưng không đưa nguy cơ về bằng 0.

Enterovirus có thể lây qua người nhiễm có hoặc không có triệu chứng rõ ràng, qua bàn tay và các vật dụng, bề mặt nhiễm virus. Vì vậy, “chưa đi học” không phải là căn cứ để kết luận trẻ không có nguy cơ mắc bệnh.

Nếu trẻ nằm trong độ tuổi được chỉ định, phụ huynh có thể trao đổi với bác sĩ về tiêm chủng dựa trên tình trạng sức khỏe và nguy cơ của trẻ.

16. Trẻ sinh non, nhẹ cân có được tiêm vắc xin tay chân miệng?

Sinh non hoặc nhẹ cân tự thân không đồng nghĩa với chống chỉ định vắc xin.

Nếu trẻ đã đủ tuổi chỉ định, sức khỏe ổn định và đủ điều kiện qua khám sàng lọc, bác sĩ có thể chỉ định tiêm.

Với trẻ đang có bệnh lý cần theo dõi hoặc tình trạng sức khỏe chưa ổn định, thời điểm tiêm cần được bác sĩ đánh giá riêng.

17. Trẻ bị hen suyễn có được tiêm vắc xin tay chân miệng?

Hen suyễn không mặc nhiên là chống chỉ định của vắc xin EV71.

Nếu hen đang được kiểm soát và trẻ có tình trạng sức khỏe ổn định, trẻ có thể được khám sàng lọc để tiêm.

Nếu đang lên cơn hen, sốt hoặc mắc bệnh cấp tính, bác sĩ sẽ đánh giá để quyết định có cần hoãn tiêm hay không.

18. Vắc xin tay chân miệng cần tiêm mấy mũi?

Số mũi phụ thuộc vào tuổi của trẻ khi bắt đầu phác đồ:

  • Từ 2 tháng đến dưới 2 tuổi: 3 mũi. Hai mũi đầu cách nhau khoảng 8 tuần; mũi thứ ba vào khoảng 1 năm sau mũi đầu.
  • Từ đủ 2 tuổi đến dưới 6 tuổi: 2 mũi, cách nhau khoảng 8 tuần.

Trẻ nên hoàn thành đầy đủ phác đồ được chỉ định theo tuổi.

19. Còn vài ngày hoặc một tháng nữa mới đủ 2 tuổi thì tiêm 2 hay 3 mũi?

Phác đồ được xác định theo tuổi khi trẻ bắt đầu tiêm.

Nếu trẻ vẫn chưa đủ 2 tuổi khi bắt đầu phác đồ, trẻ thuộc nhóm tuổi áp dụng lịch 3 liều. Khi đã đủ 2 tuổi mới bắt đầu tiêm, trẻ thuộc nhóm áp dụng lịch 2 liều.

20. Vì sao dưới 2 tuổi tiêm 3 mũi, còn từ 2 tuổi chỉ tiêm 2 mũi?

Đây là phác đồ theo nhóm tuổi được xây dựng và đánh giá trong chương trình nghiên cứu lâm sàng của vắc xin.

Trong thử nghiệm pha III, trẻ 2-71 tháng được tiêm hai liều cơ bản cách nhau 56 ngày; riêng trẻ 2-23 tháng nhận thêm một liều vào ngày 366.

Vì vậy, phụ huynh nên tuân thủ phác đồ đã được chỉ định cho từng nhóm tuổi, thay vì tự tăng, giảm hoặc trì hoãn số liều.

21. Vắc xin tay chân miệng có phải tiêm nhắc lại hằng năm không?

Hiện không có lịch tiêm nhắc lại hằng năm sau khi trẻ đã hoàn thành phác đồ theo tuổi.

Các nghiên cứu theo dõi EV71vac cho thấy kháng thể trung hòa có thể duy trì trong nhiều năm; dữ liệu theo dõi đến năm thứ 5 ghi nhận phần lớn trẻ được theo dõi vẫn đạt ngưỡng kháng thể bảo vệ.

Tuy nhiên, cần phân biệt kháng thể tồn tại trong 5 năm với khẳng định “vắc xin bảo vệ tuyệt đối trong 5 năm”. Hiệu quả bảo vệ thực tế dài hạn vẫn tiếp tục được theo dõi.

22. Sau tiêm bao lâu cơ thể có kháng thể?

Kháng thể không xuất hiện đầy đủ ngay sau khi vừa tiêm. Hệ miễn dịch cần thời gian để nhận diện kháng nguyên và tạo đáp ứng.

Trong các nghiên cứu vắc xin EV71, đáp ứng kháng thể thường được đánh giá trong những tuần sau tiêm. Quan trọng hơn, hiệu lực lâm sàng trong thử nghiệm pha III được đánh giá từ 14 ngày sau liều thứ hai.

Vì vậy, không nên hiểu rằng tiêm hôm nay thì vài ngày sau trẻ đã được bảo vệ đầy đủ. Trẻ cần hoàn thành đúng phác đồ.

23. Vắc xin tay chân miệng có “hành” nhiều không?

Một số trẻ có thể đau, đỏ hoặc sưng tại chỗ tiêm; sốt, quấy khóc hoặc mệt. Phần lớn các phản ứng được ghi nhận ở mức độ nhẹ và tự giới hạn.

Các phản ứng dị ứng nghiêm trọng có thể xảy ra với bất kỳ vắc xin nào nhưng hiếm gặp. Vì vậy, trẻ vẫn cần được theo dõi sau tiêm theo hướng dẫn của cơ sở tiêm chủng.

24. Vắc xin tay chân miệng có thể tiêm cùng các vắc xin khác không?

EV71 là vắc xin bất hoạt. Về nguyên tắc miễn dịch học, vắc xin bất hoạt không phải tuân thủ khoảng cách tối thiểu giống quy tắc áp dụng giữa một số vắc xin sống.

Tuy nhiên, việc tiêm đồng thời hoặc sắp xếp khoảng cách với từng loại vắc xin cụ thể nên tuân theo hướng dẫn sử dụng của Envacgen và bác sĩ tại cơ sở tiêm chủng.

Không nên tự ý trì hoãn các vắc xin khác chỉ vì vừa tiêm EV71.

25. Lớp vừa có trẻ mắc tay chân miệng, bây giờ đưa con đi tiêm còn kịp không?

Nếu trẻ đang khỏe và đủ điều kiện tiêm chủng thì vẫn có thể được tiêm, nhưng vắc xin không phải thuốc dự phòng sau phơi nhiễm và không tạo miễn dịch ngay lập tức.

Nếu trẻ đã nhiễm virus trước khi tiêm, vắc xin không thể bảo đảm ngăn đợt bệnh đang ủ.

Hơn nữa, ca bệnh trong lớp có thể do EV71 hoặc một enterovirus khác. Vì vậy khi lớp xuất hiện TCM, tiêm chủng không thay thế rửa tay, vệ sinh đồ chơi - bề mặt và theo dõi triệu chứng của trẻ.

26. Trẻ vừa khỏi một đợt bệnh khác thì bao lâu có thể tiêm vắc xin tay chân miệng?

Không có một khoảng thời gian chờ cố định áp dụng cho mọi bệnh.

Khi trẻ đã qua giai đoạn bệnh cấp tính, sức khỏe ổn định và đủ điều kiện qua khám sàng lọc, bác sĩ có thể chỉ định tiêm. Thời điểm cụ thể phụ thuộc tình trạng bệnh vừa mắc và sức khỏe hiện tại của trẻ.

27. Trẻ vừa khỏi tay chân miệng thì bao lâu có thể tiêm?

Tương tự, không nhất thiết phải chờ thêm một số tuần hay số tháng cố định chỉ vì trẻ vừa mắc TCM.

Khi trẻ đã khỏi giai đoạn cấp, sức khỏe ổn định và đủ điều kiện qua khám sàng lọc, có thể được xem xét tiêm theo chỉ định.

28. Đã mắc tay chân miệng 1, 2, 3, 4 lần rồi có cần tiêm vắc xin tay chân miệng nữa không?

Số lần mắc TCM không cho biết trẻ đã có miễn dịch với EV71 hay chưa.

Một trẻ có thể mắc TCM nhiều lần vì bệnh do nhiều type enterovirus khác nhau gây ra. Miễn dịch với virus gây bệnh ở lần trước không đồng nghĩa bảo vệ trước tất cả các tác nhân gây TCM.

Do đó, “đã mắc TCM vài lần” tự thân không phải là căn cứ để kết luận trẻ đã được bảo vệ trước EV71.

29. Nếu xét nghiệm xác định trước đây trẻ đã nhiễm EV71 thì sao?

Đây là tình huống khác với việc chỉ được chẩn đoán “tay chân miệng”.

Nhiễm EV71 tự nhiên có thể tạo miễn dịch đặc hiệu với EV71. Tái nhiễm cùng EV71 đã được ghi nhận nhưng hiếm hơn nhiều so với tái mắc TCM do một type enterovirus khác.

Vì vậy, nếu trẻ thực sự đã có xét nghiệm xác định EV71, phụ huynh nên cung cấp kết quả cho bác sĩ tiêm chủng để được đánh giá cụ thể, thay vì mặc định rằng trẻ “chưa có miễn dịch” hoặc ngược lại “không bao giờ cần tiêm nữa”.

30. Có người nói con mắc EV71 hai lần cách nhau vài tháng. Điều này có thể xảy ra không?

Có thể, nhưng không phổ biến.

Một nghiên cứu giám sát quy mô lớn tại Trung Quốc giai đoạn 2008-2015 ghi nhận tái nhiễm EV71 sau EV71, nhưng xác suất ước tính chỉ khoảng 0,05%. Phần lớn những lần TCM tái mắc có xét nghiệm xác định là do type enterovirus khác.

Do đó, muốn khẳng định một trẻ “mắc EV71 hai lần”, cần có xét nghiệm xác định tác nhân ở cả hai đợt. Chỉ dựa vào biểu hiện TCM hoặc lời kể thì không thể biết chính xác virus nào gây bệnh.

31. Nếu nhiễm tự nhiên cũng tạo kháng thể, tại sao còn cần vắc xin?

Cả nhiễm tự nhiên và tiêm vắc xin đều có thể kích thích hệ miễn dịch tạo đáp ứng với EV71.

Nhưng không có cơ sở để mặc định “miễn dịch tự nhiên luôn tốt hơn miễn dịch do vắc xin”. Để có miễn dịch sau nhiễm tự nhiên, trẻ phải mắc bệnh trước và chấp nhận nguy cơ của chính đợt nhiễm EV71 đó.

Vắc xin cho hệ miễn dịch cơ hội nhận diện EV71 mà không cần trẻ trải qua bệnh do virus EV71 sống gây ra.

32. Có trường hợp tái nhiễm, vậy vắc xin có thực sự hiệu quả?

Không có vắc xin nào bảo vệ 100% tất cả người được tiêm.

Với EV71vac, thử nghiệm pha III ghi nhận hiệu lực 96,8% đối với bệnh do EV71 theo phân tích thống kê của nghiên cứu. Dữ liệu theo dõi sau đó cũng cho thấy kháng thể trung hòa có thể tồn tại nhiều năm.

Một vài trường hợp nhiễm hoặc tái nhiễm không thể dùng để kết luận vắc xin “không hiệu quả”. Hiệu quả vắc xin phải được đánh giá bằng cách so sánh nguy cơ mắc bệnh giữa những quần thể đã tiêm và chưa tiêm, chứ không dựa trên một vài trường hợp riêng lẻ.

33. Trẻ đang ho, sổ mũi nhưng không sốt có tiêm vắc xin tay chân miệng được không?

Ho hoặc sổ mũi nhẹ, không sốt không đồng nghĩa trẻ bắt buộc phải hoãn tiêm. Điều quan trọng là tình trạng sức khỏe của trẻ tại thời điểm tiêm.

Nếu trẻ chỉ có triệu chứng nhẹ, vẫn ăn uống, sinh hoạt bình thường và qua khám sàng lọc không phát hiện vấn đề cần trì hoãn, bác sĩ có thể chỉ định tiêm.

Ngược lại, nếu trẻ đang sốt, mắc bệnh cấp tính mức độ vừa hoặc nặng, hoặc tình trạng sức khỏe chưa ổn định, bác sĩ có thể đề nghị trì hoãn cho đến khi trẻ ổn định hơn.

Vì vậy, phụ huynh không nên tự hủy lịch chỉ vì trẻ hơi ho hay sổ mũi, mà nên đưa trẻ đến cơ sở tiêm chủng để được khám sàng lọc.

34. Trẻ đang uống kháng sinh có tiêm vắc xin tay chân miệng được không?

Đang uống kháng sinh tự nó không phải là lý do để quyết định trẻ có được tiêm hay không.

Kháng sinh điều trị nhiễm khuẩn và nhìn chung không làm mất tác dụng của vắc xin EV-A71 bất hoạt. Vấn đề quan trọng hơn là vì sao trẻ đang phải uống kháng sinh và bệnh hiện tại đã ổn định hay chưa.

Nếu trẻ đang mắc một bệnh cấp tính mức độ vừa hoặc nặng, bác sĩ có thể trì hoãn tiêm. Nếu bệnh nhẹ, sức khỏe ổn định và trẻ đủ điều kiện qua khám sàng lọc, việc đang sử dụng kháng sinh không mặc nhiên khiến trẻ phải ngừng tiêm chủng.

Phụ huynh nên mang theo đơn thuốc hoặc thông báo đầy đủ những thuốc trẻ đang sử dụng khi đi tiêm.

35. Trẻ đang dùng corticoid có tiêm vắc xin tay chân miệng được không?

Cần xem trẻ đang dùng corticoid theo đường nào, liều lượng ra sao, trong bao lâu và để điều trị bệnh gì.

Envacgen là vắc xin bất hoạt, không phải vắc xin sống, vì vậy vấn đề sử dụng corticoid không được đánh giá giống như với một số vắc xin sống.

Các dạng corticoid dùng tại chỗ như xịt mũi, dạng hít hoặc bôi ngoài da thường có mức độ ức chế miễn dịch toàn thân khác với corticoid uống hoặc tiêm toàn thân liều cao, kéo dài.

Nếu trẻ đang điều trị corticoid toàn thân hoặc có bệnh lý ảnh hưởng đến miễn dịch, phụ huynh cần thông báo rõ cho bác sĩ để đánh giá trước khi tiêm. Không nên tự ngưng thuốc corticoid chỉ để đưa trẻ đi tiêm vắc xin.

36. Bỏ lỡ lịch mũi 2 hoặc mũi 3, có phải tiêm lại từ đầu không?

Thông thường, khi một lịch tiêm bị trễ, nguyên tắc của tiêm chủng là tiếp tục các liều còn thiếu chứ không tự động tiêm lại toàn bộ từ đầu.

Tuy nhiên, với vắc xin EV71, trẻ cần được cơ sở tiêm chủng kiểm tra tuổi khi bắt đầu phác đồ, những mũi đã tiêm và khoảng cách giữa các mũi để sắp xếp liều tiếp theo theo hướng dẫn của sản phẩm.

Vì vậy, nếu lỡ hẹn mũi 2 hoặc mũi 3, phụ huynh không nên vì nghĩ “trễ rồi, tiêm cũng như không” mà bỏ luôn các liều còn lại. Hãy mang theo sổ hoặc lịch sử tiêm chủng để được hướng dẫn tiếp tục phác đồ phù hợp.

37. Đang tiêm dở thì bé tròn 2 tuổi, những mũi sau tính theo lịch 2 mũi hay 3 mũi?

Điểm quan trọng là độ tuổi khi trẻ bắt đầu phác đồ.

Nếu trẻ bắt đầu tiêm khi còn thuộc nhóm từ 2 tháng đến dưới 2 tuổi, trẻ được xếp vào phác đồ của nhóm tuổi này. Việc trẻ tròn 2 tuổi trong thời gian giữa các mũi không có nghĩa phụ huynh tự chuyển sang phác đồ dành cho trẻ bắt đầu tiêm từ đủ 2 tuổi.

Do đó, khi trẻ chuyển mốc tuổi trong quá trình tiêm, phụ huynh nên tiếp tục lịch theo hướng dẫn của cơ sở tiêm chủng, không tự bỏ mũi vì nghĩ rằng “bây giờ con đã sang nhóm chỉ cần 2 mũi”.

38. Anh chị từng bị tay chân miệng nặng, em bé trong nhà có cần ưu tiên tiêm không?

Việc anh hoặc chị từng mắc tay chân miệng nặng không có nghĩa em bé chắc chắn cũng sẽ mắc nặng. Tay chân miệng nặng không được hiểu đơn giản là một đặc điểm “di truyền trong gia đình”.

Điều cần quan tâm hơn là độ tuổi của trẻ, tác nhân gây bệnh, tình trạng sức khỏe và khả năng phơi nhiễm. Trẻ nhỏ, đặc biệt nhóm dưới 5 tuổi, là nhóm chịu gánh nặng TCM lớn hơn.

Nếu trong gia đình đang có người mắc TCM, nguy cơ lây truyền cũng cần được chú ý. Khi đó, bên cạnh việc xem xét tiêm chủng nếu trẻ thuộc độ tuổi chỉ định, gia đình cần đặc biệt chú trọng rửa tay bằng xà phòng, vệ sinh đồ chơi - bề mặt, xử lý phân và chất thải đúng cách, hạn chế dùng chung vật dụng.

Vắc xin EV71 không phải biện pháp dự phòng tức thì sau khi tiếp xúc với người bệnh, nên không thay thế các biện pháp kiểm soát lây nhiễm trong gia đình.

39. Tiêm vắc xin tay chân miệng có làm xét nghiệm EV71 dương tính không?

Cần phân biệt xét nghiệm tìm virus với xét nghiệm tìm kháng thể.

Envacgen là vắc xin EV71 bất hoạt, virus trong vắc xin không còn khả năng nhân lên và gây nhiễm. Vì vậy, tiêm vắc xin không được hiểu là trẻ đang bị nhiễm EV71 và không phải nguyên nhân khiến một xét nghiệm phát hiện vật liệu di truyền của virus như RT-PCR trở thành dương tính theo cơ chế nhiễm virus.

Ngược lại, mục đích của vắc xin chính là kích thích cơ thể tạo kháng thể chống EV71. Vì vậy, nếu làm xét nghiệm huyết thanh tìm kháng thể EV71 sau tiêm, kết quả có thể phản ánh đáp ứng miễn dịch do vắc xin tạo ra.

Do đó, khi đọc kết quả xét nghiệm EV71, phải biết đang xét nghiệm virus hay kháng thể, không thể chỉ nhìn chữ “EV71 dương tính” rồi kết luận trẻ đang mắc bệnh.

40. Đã tiêm đủ vắc xin EV71 nhưng vẫn mắc tay chân miệng, làm sao biết bệnh do virus nào?

Không thể chỉ nhìn triệu chứng để khẳng định trẻ mắc TCM do EV-A71, CV-A16, CV-A6 hay một enterovirus khác.

Muốn xác định tác nhân cần thực hiện xét nghiệm phù hợp, thường dựa trên kỹ thuật phát hiện vật liệu di truyền của virus từ bệnh phẩm thích hợp. Trong thực tế, không phải mọi trường hợp TCM nhẹ đều cần xét nghiệm xác định type virus; việc xét nghiệm phụ thuộc tình trạng bệnh và chỉ định chuyên môn.

Đây cũng là điểm rất quan trọng khi đánh giá hiệu quả vắc xin. Một trẻ đã tiêm EV71 sau đó mắc TCM không đồng nghĩa vắc xin không có tác dụng, bởi bệnh hoàn toàn có thể do CV-A16, CV-A6, CV-A10 hoặc một enterovirus khác mà vắc xin không nhắm tới.

Ngay cả với EV71, không có vắc xin nào bảo vệ tuyệt đối 100% ở tất cả người được tiêm. Hiệu quả vắc xin phải được đánh giá trên quần thể bằng cách so sánh nguy cơ mắc bệnh giữa nhóm được tiêm và nhóm đối chứng, chứ không thể kết luận từ một trường hợp riêng lẻ.

41. Có cần xét nghiệm xem trẻ đã từng nhiễm EV71 hoặc có kháng thể trước khi tiêm không?

Thông thường không cần xét nghiệm EV71 hoặc xét nghiệm kháng thể trước khi tiêm.

Xét nghiệm kháng thể EV71 không phải là bước sàng lọc thường quy để quyết định một trẻ có cần tiêm vắc xin hay không. Việc chỉ định tiêm chủ yếu dựa vào độ tuổi, tình trạng sức khỏe, tiền sử dị ứng, chống chỉ định và lịch sử tiêm chủng của trẻ.

Hơn nữa, việc phát hiện kháng thể EV71 không đơn giản đồng nghĩa trẻ đang được bảo vệ hoàn toàn hoặc không cần tiêm. Kết quả còn phụ thuộc loại xét nghiệm, mức kháng thể và nguồn gốc kháng thể do nhiễm tự nhiên hay tiêm chủng trước đó.

Nếu trẻ từng được xét nghiệm xác định mắc EV71, phụ huynh nên cung cấp kết quả cho bác sĩ khi khám sàng lọc để được tư vấn cụ thể.

42. Tiêm thiếu một mũi vắc xin tay chân miệng thì hiệu quả bảo vệ còn bao nhiêu?

Hiện không nên lấy con số hiệu lực của phác đồ đầy đủ để áp cho trẻ mới tiêm một phần phác đồ.

Con số hiệu lực 96,8% thường được nhắc đến của EV71vac được xác lập trong thử nghiệm lâm sàng với phác đồ nghiên cứu, trong đó hiệu lực chính được đánh giá sau hai liều cơ bản. Vì vậy, không thể nói đơn giản rằng tiêm một mũi thì trẻ được bảo vệ “một nửa”, hay tự quy đổi thành một tỷ lệ phần trăm nào đó.

Một liều vắc xin có thể khởi động đáp ứng miễn dịch, nhưng để đạt mức bảo vệ đã được nghiên cứu, trẻ cần hoàn thành đầy đủ phác đồ theo độ tuổi.

Nếu bị trễ một mũi, phụ huynh nên đưa trẻ đến cơ sở tiêm chủng để được hướng dẫn tiếp tục lịch, thay vì tự cho rằng những mũi trước đã “mất tác dụng”.

43. Vì sao chưa có một vắc xin phòng cùng lúc EV-A71, CV-A16, CV-A6 và các virus gây tay chân miệng khác?

Đây chính là một trong những hướng nghiên cứu quan trọng của vắc xin tay chân miệng hiện nay.

TCM có thể do nhiều enterovirus gây ra. Muốn tạo một vắc xin đa giá, các nhà nghiên cứu phải lựa chọn những type virus quan trọng, tạo được đáp ứng miễn dịch đủ mạnh với từng thành phần, đồng thời chứng minh tính sinh miễn dịch, độ an toàn, độ ổn định và hiệu quả của toàn bộ công thức.

EV71 được ưu tiên phát triển trước vì có mối liên quan nổi bật với các trường hợp TCM nặng và tử vong tại châu Á.

Các vắc xin nhắm đến CV-A16, CV-A6, CV-A10 cũng như những ứng viên vắc xin đa giá đang được nghiên cứu. Tuy nhiên, việc tạo ra một vắc xin phòng được nhiều tác nhân TCM và đưa vào sử dụng rộng rãi cần thêm dữ liệu nghiên cứu và quá trình đánh giá, cấp phép.

44. Bao giờ vắc xin tay chân miệng được đưa vào Chương trình Tiêm chủng mở rộng để trẻ được tiêm miễn phí?

Hiện chưa thể khẳng định thời điểm.

Việc một vắc xin đã được cấp phép lưu hành không đồng nghĩa vắc xin đó sẽ ngay lập tức được đưa vào Chương trình Tiêm chủng mở rộng.

Để bổ sung một vắc xin vào chương trình tiêm chủng quốc gia còn cần xem xét nhiều yếu tố như gánh nặng bệnh tật, hiệu quả và an toàn, hiệu quả chi phí, khả năng cung ứng, nguồn lực triển khai và chính sách y tế.

Vì vậy, khi chưa có quyết định hoặc kế hoạch chính thức của cơ quan có thẩm quyền, không nên đưa ra mốc thời gian dự đoán. Hiện vắc xin tay chân miệng ngừa EV71 tại Việt Nam vẫn được triển khai theo hình thức tiêm chủng dịch vụ.

45. Vắc xin tay chân miệng có phòng được bệnh nặng, nhập viện và tử vong không?

Đây là câu hỏi cần phân biệt rất rõ giữa hiệu lực phòng mắc bệnh và hiệu lực phòng từng kết cục như nhập viện, bệnh nặng hay tử vong.

Thử nghiệm pha III của EV71vac ghi nhận hiệu lực 96,8% đối với bệnh do EV71 theo phân tích của nghiên cứu. Tuy nhiên, không nên lấy con số 96,8% này để nói rằng vắc xin “giảm 96,8% bệnh nặng” hay “giảm 96,8% tử vong”, vì đó không phải cùng một tiêu chí đánh giá.

Về mặt dịch tễ, EV71 là tác nhân có mối liên quan nổi bật với TCM nặng, biến chứng thần kinh, tim phổi và tử vong. Vì vậy, ngăn ngừa nhiễm EV71 có triệu chứng được kỳ vọng làm giảm gánh nặng bệnh do tác nhân này, nhưng mức giảm cụ thể đối với nhập viện, bệnh nặng hay tử vong phải dựa trên dữ liệu được thiết kế để đánh giá những kết cục đó.

46. Tiêm một mũi rồi trẻ mắc tay chân miệng, những mũi còn lại có tiếp tục tiêm không?

Việc mắc TCM sau mũi đầu không mặc nhiên có nghĩa phải bỏ toàn bộ những mũi còn lại.

Trước hết, TCM có thể do nhiều enterovirus khác nhau gây ra. Nếu không có xét nghiệm, không thể chỉ dựa vào triệu chứng để biết đợt bệnh đó do EV71 hay một tác nhân khác như CV-A16, CV-A6 hoặc CV-A10.

Sau khi trẻ khỏi giai đoạn bệnh cấp tính và sức khỏe ổn định, phụ huynh nên cung cấp thông tin về đợt bệnh cũng như mũi vắc xin đã tiêm cho bác sĩ để được hướng dẫn tiếp tục phác đồ phù hợp.

Nếu đợt bệnh giữa hai mũi đã được xét nghiệm xác định là EV71, thông tin này càng cần được cung cấp cho bác sĩ trước khi quyết định những liều tiếp theo.

47. Sau tiêm vắc xin mà trẻ sốt, nổi bóng nước ở tay chân thì đó là phản ứng vắc xin hay trẻ mắc tay chân miệng?

Không nên mặc định đó là do vắc xin.

Sốt có thể xuất hiện sau tiêm và thường là phản ứng toàn thân thông thường. Tuy nhiên, nổi bóng nước hoặc tổn thương điển hình ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, trong miệng cần được đánh giá theo hướng trẻ có thể đang mắc TCM hoặc một bệnh lý khác.

Envacgen là vắc xin virus EV71 bất hoạt. Virus trong vắc xin đã được bất hoạt và không có khả năng nhân lên để gây một đợt nhiễm EV71 như virus sống ngoài cộng đồng.

Trẻ hoàn toàn có thể tình cờ nhiễm enterovirus trước hoặc quanh thời điểm đi tiêm và sau đó phát bệnh. Vì vậy, nếu sau tiêm xuất hiện bóng nước, loét miệng, sốt kéo dài hoặc các biểu hiện bất thường, phụ huynh nên đưa trẻ đi khám thay vì mặc định tất cả đều là “phản ứng sau tiêm”.

48. Trẻ từng dị ứng hoặc phản ứng mạnh với một loại vắc xin khác có tiêm vắc xin tay chân miệng được không?

Cần phân biệt phản ứng thông thường sau tiêm với phản ứng dị ứng nghiêm trọng hoặc phản vệ.

Sốt, đau hoặc sưng tại chỗ tiêm sau một vắc xin trước đây không đồng nghĩa trẻ bị dị ứng vắc xin và cũng không tự động trở thành chống chỉ định với vắc xin EV71.

Ngược lại, nếu trẻ từng có phản vệ hoặc phản ứng dị ứng nghiêm trọng sau một vắc xin, phụ huynh cần cung cấp càng đầy đủ càng tốt thông tin về loại vắc xin, thời điểm xuất hiện triệu chứng, biểu hiện và cách xử trí cho bác sĩ khám sàng lọc.

Đặc biệt, tiền sử phản ứng dị ứng nghiêm trọng với thành phần của chính vắc xin EV71 hoặc sau liều trước là thông tin rất quan trọng để bác sĩ xác định chống chỉ định hoặc biện pháp thận trọng theo hướng dẫn sử dụng sản phẩm.

Không nên chỉ dựa vào khái niệm chung chung như “bé có cơ địa dị ứng” để tự quyết định tiêm hay không tiêm.

49. Vắc xin tay chân miệng có làm trẻ “yếu sức đề kháng” hoặc dễ mắc những bệnh khác không?

Không có cơ sở khoa học để cho rằng tiêm vắc xin EV71 làm trẻ bị “yếu hệ miễn dịch”.

Mục tiêu của vắc xin là đưa kháng nguyên EV71 đã bất hoạt đến hệ miễn dịch để cơ thể học cách nhận diện và tạo đáp ứng miễn dịch đặc hiệu. Quá trình này không có nghĩa hệ miễn dịch bị “hao hụt” hoặc mất khả năng chống lại những tác nhân khác.

Sau tiêm, một số trẻ có thể sốt, mệt, quấy khóc hoặc ăn kém trong thời gian ngắn. Đây là những phản ứng có thể xảy ra sau tiêm, không phải bằng chứng cho thấy sức đề kháng của trẻ bị suy yếu.

Trẻ vẫn có thể mắc cảm lạnh, viêm hô hấp hoặc các bệnh nhiễm trùng khác sau tiêm do tình cờ phơi nhiễm với những tác nhân đó. Việc hai sự kiện xảy ra gần nhau về thời gian không tự động chứng minh vắc xin là nguyên nhân.

50. Sau khi tiêm vắc xin tay chân miệng, trẻ có phải kiêng tắm, kiêng ăn hay kiêng vận động không?

Không cần kiêng tắm hay kiêng một loại thực phẩm cụ thể chỉ vì trẻ vừa tiêm vắc xin, trừ khi bác sĩ có hướng dẫn riêng vì tình trạng sức khỏe của trẻ.

Trẻ có thể ăn uống bình thường, uống đủ nước và sinh hoạt phù hợp với thể trạng. Có thể tắm rửa, giữ cơ thể và vị trí tiêm sạch sẽ; không cần đắp lá, bôi thuốc hoặc tác động lên chỗ tiêm khi chưa có chỉ định.

Nếu trẻ hơi sốt hoặc mệt, nên cho trẻ nghỉ ngơi và tránh hoạt động quá sức cho đến khi cảm thấy khỏe hơn.

Điều quan trọng sau tiêm không phải là “kiêng đủ thứ”, mà là theo dõi trẻ. Nếu xuất hiện những biểu hiện bất thường hoặc dấu hiệu khiến phụ huynh lo lắng, cần liên hệ cơ sở tiêm chủng hoặc đưa trẻ đến cơ sở y tế để được đánh giá.

Thông tin biên tập

Tác giả

Phòng nội dung AloBacsi
Ngày đăng: 10:45, 02/10/2026Cập nhật: 11:02, 02/10/2026

Đơn vị chịu trách nhiệm nội dung: AloBacsi

Đối tác AloBacsi

Đăng ký nhận bản tin sức khoẻ

Để chủ động bảo vệ bản thân và gia đình

Đăng ký nhận bản tin sức khoẻ để chủ động bảo vệ bản thân và gia đình

hoàn toàn MIỄN PHÍ

Khám bệnh online

X