Hotline 24/7
08983-08983

Cúm, sốt xuất huyết, não mô cầu cùng tấn công: Đâu mới là "kẻ thù" nguy hiểm nhất?

Cúm mùa bùng phát dữ dội, sốt xuất huyết vào đỉnh điểm, trong khi những ca viêm não mô cầu rải rác lại gióng lên hồi chuông cảnh báo tử vong. Trước bức tranh "dịch chồng dịch" khiến nhiều người hoang mang tự xét nghiệm hay đổ xô tiêm chủng, BS Trương Hữu Khanh đã bóc tách rõ mức độ nguy cơ thực tế của từng bệnh: Đâu là tác nhân lây lan diện rộng, đâu mới là mối đe dọa sinh tử cần đặc biệt dè chừng?

1. Cúm, sốt xuất huyết, não mô cầu: Nguy cơ khác nhau thế nào?

Nhiều bệnh truyền nhiễm bùng phát cùng lúc: cúm, viêm não mô cầu, sốt xuất huyết, tay chân miệng… dễ dẫn đến tâm lý lo sợ. Bác sĩ đánh giá thế nào về nguy cơ của những bệnh này hiện nay?

BS Trương Hữu Khanh - Phó Chủ tịch thường trực, Hội Truyền nhiễm TPHCM trả lời: Trong ba bệnh cúm, sốt xuất huyết và não mô cầu, “đỡ nhất” vẫn là sốt xuất huyết, sau đó tới cúm, cuối cùng là não mô cầu. Sự so sánh này dựa trên khả năng biến chứng cũng như việc phòng ngừa, phát hiện sớm và tỷ lệ mắc bệnh trên 100.000 dân.

Sốt xuất huyết đang vào mùa, cúm cũng đang vào mùa. Đối với não mô cầu, đó chỉ là những ca lẻ tẻ. Bệnh hiếm khi lây thành một trận dịch, cùng lắm là vài ca rồi chặn lại được. Vì vậy, khi nghe có ca tử vong, vẫn cần hết sức bình tĩnh.

Riêng sốt xuất huyết, đến nay, nếu không theo dõi sát thì vẫn có thể xảy ra những ca tử vong, đặc biệt ở người lớn.

Cúm xuất hiện quanh năm, hết năm này qua năm khác vẫn tới. Điều không may là chủ đạo của mùa cúm năm nay là H1N1 2009, gọi là “pandemic”. Miễn dịch từ năm 2009 đến nay cũng không hoàn hảo. Khi chủng này xuất hiện trở lại như vậy, rất có khả năng số ca bệnh sẽ nhiều hơn và biểu hiện lâm sàng cũng rầm rộ hơn.

Vì vậy, không còn cách nào khác là phải chủ động phòng ngừa bằng các biện pháp chuẩn hoặc vắc xin mới có thể bớt được nỗi lo về ba bệnh này.

2. Tự test cúm, phết họng tìm não mô cầu có cần thiết?

Nhiều người hễ sốt là tự mua test cúm (dễ dàng mua tại nhà thuốc) hoặc mong muốn phết họng tìm vi khuẩn não mô cầu. Việc tự xét nghiệm này có thực sự hiệu quả hay đang gây tốn kém không cần thiết?

BS Trương Hữu Khanh trả lời: Việc tự phết họng tìm não mô cầu không thể thực hiện được. Ngay trong bệnh viện, xét nghiệm này cũng chỉ được làm ở những ca rất cần thiết. Nếu tìm thấy não mô cầu và có biểu hiện lâm sàng nặng thì người bệnh đã phải đến bệnh viện, không thể làm ở nhà.

Đối với test cúm, người thực hiện phải có kỹ năng làm test, nên cần được bác sĩ hướng dẫn. Sau khi có kết quả, còn phải biết cần quyết định như thế nào.

Nếu tự làm test không đúng, kết quả âm tính có thể khiến người bệnh nghĩ mình không bị cúm, tiếp tục sinh hoạt và lây cho người khác. Còn nếu test đúng, xác định có cúm thì người bệnh cũng chưa biết đang ở ngày nào của bệnh, có cần làm gì hay không.

Vì vậy, khi muốn làm test, cần xin ý kiến bác sĩ. Thực sự, test cúm có thể tự làm được, nhưng phải có ý kiến bác sĩ để được hướng dẫn khi nào cần test, kết quả dương tính thì xử trí ra sao, âm tính thì thế nào. Khi đó mới có cách xử trí đúng.

3. Não mô cầu thường trú trong họng và những lưu ý phòng ngừa

Vi khuẩn não mô cầu tồn tại ở vùng hầu họng của 10% người khỏe mạnh mà không gây bệnh. Điều này nói lên điều gì về chiến lược phòng ngừa thực tế, thưa BS?

BS Trương Hữu Khanh trả lời: Não mô cầu tồn tại trong họng ở khoảng 10-20% người khỏe mạnh, tùy lứa tuổi và đối tượng. Ví dụ, người hút thuốc lá có khả năng mang não mô cầu nhiều hơn người bình thường.

Việc vi khuẩn tồn tại trong họng không thể thay đổi được, bởi không biết ai mang vi khuẩn để phết họng xét nghiệm. Có những người bị lây nhưng không có biểu hiện gì. Theo tính toán, khoảng 90% người tiếp xúc với vi khuẩn này không bị gì. Tuy nhiên, vẫn có một số trường hợp mắc bệnh tùy thể tạng; đặc biệt, những trẻ khỏe mạnh lại dễ bị não mô cầu nặng hơn.

Sự thường trú của vi khuẩn não mô cầu trong họng đặt ra hai điều.

Thứ nhất, xét nghiệm họng dương tính chưa chắc vi khuẩn đó gây bệnh. Cần làm sâu hơn bằng xét nghiệm máu, dịch não tủy, không thể chỉ dựa vào kết quả ở họng để quyết định trẻ bị bệnh. Kết quả này chỉ có giá trị về dịch tễ.

Thứ hai, khi vi khuẩn lưu hành trong họng, ở những nơi tập trung đông người, sinh hoạt đông đúc như ký túc xá, các buổi tụ tập đông người hay trại lính, khả năng lây qua lây lại sẽ cao hơn. Khi đó, vi khuẩn có thể lây vào một người có nguy cơ.

Về phòng ngừa, điều quan trọng là sát khuẩn họng, bởi có những loại vắc xin khi tiêm cũng không làm vi khuẩn trong họng biến mất.

Bên cạnh đó, khi phát hiện người bị nhiễm trùng huyết, cần báo ngay cho khu vực đó để khoanh vùng, cho uống kháng sinh phòng ngừa. Không thể can thiệp hết vào những người lành mang trùng.

4. Cúm lây nhanh trong cộng đồng, não mô cầu thường gây ca rải rác

Khả năng lây lan của cúm và não mô cầu khác nhau thế nào? Tại sao cúm dễ bùng phát thành dịch lớn trong khi não mô cầu thường chỉ ghi nhận ca rải rác hoặc chùm ca nhỏ?

BS Trương Hữu Khanh trả lời: Khả năng lây lan khác nhau là do đặc tính riêng của hai tác nhân này. Não mô cầu khi lây vào một người có thể không gây bệnh, tỷ lệ người mắc bệnh rất thấp. Việc vi khuẩn lây từ người này sang người khác cũng không thể theo dõi hết được.

Tuy nhiên, khi xuất hiện một ca bệnh nặng, phải biết rằng vi khuẩn có khả năng gây bệnh nặng đang tồn tại trong khu vực người đó sinh sống. Khi đó, cần khoanh vùng và cho uống thuốc phòng ngừa.

Nếu không có ca nặng, những trường hợp viêm họng thông thường hoặc người lành mang trùng không thể giám sát hết được. Vì vậy, với não mô cầu, việc giám sát luôn chú ý đến ca nặng để khoanh vùng, cho uống thuốc ngừa. Phòng ngừa bằng vắc xin là chiến dịch lớn hơn, nhưng hiện nay, trên thế giới không tiêm vắc xin hàng loạt để xử lý mà sử dụng thuốc uống.

Cúm có đặc điểm rất khác: lây rất nhanh vì tác nhân là virus. Thời gian ủ bệnh của cúm cũng rất ngắn. Một người vừa bị lây, ngày hôm sau đã có thể lây cho người khác, trong khi những tác nhân khác ít nhất phải 5-7 ngày mới lây tiếp.

Bên cạnh đó, người bị cúm thải ra rất nhiều chất tiết khi ho, sổ mũi, từ đó lây cho người khác. Với những đặc tính này, cúm tăng nhanh và lây nhiều trong cộng đồng.

Đặc biệt, cúm thay đổi hằng năm, còn não mô cầu vẫn là vi khuẩn đó. Người đã có miễn dịch cơ bản khi tiếp xúc với não mô cầu có thể không mắc bệnh, chỉ trở thành người lành mang trùng. Còn với cúm mới, khi mắc thì sẽ có biểu hiện bệnh, tùy mức độ nặng hay nhẹ.

Vì vậy, cúm ảnh hưởng đến cộng đồng lớn hơn nhiều so với não mô cầu, trong khi não mô cầu ảnh hưởng đến từng cá thể.

5. Tiêm vắc xin cúm hằng năm, bảo vệ cả người có nguy cơ trong nhà

Việc tiêm vắc xin cúm hàng năm có vai trò ra sao khi các bệnh hô hấp khác đang gia tăng?

BS Trương Hữu Khanh trả lời: Ngay cả khi chỉ mắc cúm đơn thuần, người bệnh cũng rất mệt, đặc biệt với những chủng chưa có miễn dịch nền từ trước. Cúm H1N1 2009 xuất hiện chưa quá lâu; vào thời điểm năm 2009, rất nhiều người mắc bệnh. Khoảng hai năm gần đây, chủng này xuất hiện trở lại và tiếp tục tấn công.

Nếu không tiêm ngừa, khả năng mắc bệnh và lây lan sẽ nhiều hơn. Vì vậy, tiêm vắc xin cúm hằng năm khá quan trọng, đặc biệt với trẻ dưới 6 tuổi, người trên 60 tuổi hoặc người có bệnh nền.

Ngay cả người khỏe mạnh nhưng trong nhà có người thuộc nhóm nguy cơ cũng phải nghĩ đến việc tiêm ngừa. Đã một lần bị cúm nặng mới hiểu được giá trị của vắc xin.

6. Tiêm vắc xin não mô cầu nhóm B không phòng được nhóm ACWY

Về vắc xin não mô cầu, hiện có các dòng như VA-Mengoc-BC, Bexsero hay MenQuadfi. Nhờ BS hướng dẫn cách tiêm ngừa cho các độ tuổi và lịch tiêm ưu tiên cho trẻ nhỏ và thanh thiếu niên?

BS Trương Hữu Khanh trả lời: Ở trẻ nhỏ, cần ưu tiên những vắc xin cơ bản như 6 trong 1, phế cầu, tay chân miệng và cúm. Những vắc xin này quan trọng hơn nhiều so với vắc xin não mô cầu vì các bệnh đó có thể lây lan thành dịch và cần bảo vệ trẻ trong thời gian dài. Một số chiến lược hướng đến tiêm vắc xin não mô cầu cho trẻ nhỏ, nhưng vẫn nên dành ưu tiên cho những vắc xin kể trên.

Đến tuổi vị thành niên, đặc biệt khi bắt đầu tham gia các hoạt động cộng đồng nhiều, trẻ có thể ngủ chung, chơi chung trong tập thể 5, 7, 10 người hoặc vào doanh trại. Ở độ tuổi này, vi khuẩn có khả năng lây từ người này sang người khác, rồi gặp người có nguy cơ mắc bệnh nặng và phát sinh bệnh.

Hiện nay, ở những nước tiên tiến, việc tiêm ngừa cũng nhắm vào độ tuổi từ 9 tuổi trở lên. Vì vậy, cần xác định vắc xin nào ưu tiên để thực hiện trước, vắc xin chưa ưu tiên thì thực hiện sau.

Vắc xin não mô cầu có hai, ba dòng, nhưng hiện nay có hai nhóm: nhóm B và nhóm ACWY, gồm A, C, W và Y.

Vắc xin của hai nhóm này hoàn toàn khác nhau, khác nhau rất xa. Tiêm một nhóm không phòng được nhóm còn lại. Ngoài ra, tiêm vắc xin ACWY giúp giảm người lành mang trùng, trong khi vắc xin nhóm B không giảm được người lành mang trùng.

Cả hai nhóm đều lưu hành tại Việt Nam, tuy nhiên hiện nay nhóm B nhiều hơn.

7. Đã mắc sốt xuất huyết 4 lần vẫn nên tiêm vắc xin

Những người đã bị bệnh sốt xuất huyết 4 lần (có chẩn đoán ở bệnh viện) thì có cần tiêm ngừa sốt xuất huyết không ạ?

BS Trương Hữu Khanh trả lời: Có vắc xin sốt xuất huyết là một điều may mắn, bởi nhiều năm qua vẫn chưa khống chế được bệnh. Vắc xin khá hiệu quả, người đã tiêm nếu mắc bệnh cũng nhẹ, không đến mức nặng. Điều này đã được chứng minh trên thế giới và cũng đã thấy tại Việt Nam.

Tiêm ngừa sốt xuất huyết là điều nên làm, bởi năm nay không mắc thì sang năm vẫn có thể mắc. Đến mùa mưa, muỗi sinh sôi, bệnh lại gia tăng theo mùa. Vì vậy, nếu có điều kiện, nên tiêm sớm từ 4 tuổi.

Với người đã mắc bệnh, vẫn cần nghĩ đến việc tiêm vắc xin. Không thể chắc chắn bốn lần mắc bệnh là do bốn serotype khác nhau, cũng cần xác định có đúng là đã mắc sốt xuất huyết cả bốn lần hay không.

Khi chưa chắc chắn, vẫn nên tạo sức đề kháng để chống lại bệnh sốt xuất huyết bằng cách tiêm vắc xin.

8. Phòng cúm, sốt xuất huyết, não mô cầu từ thói quen hằng ngày

Bên cạnh vắc xin, những thói quen vệ sinh cá nhân và môi trường sống nào là “vũ khí” đơn giản nhưng hiệu quả nhất để chặn đứng các đường lây truyền này?

BS Trương Hữu Khanh trả lời: Trước hay sau khi có vắc xin, việc phòng ngừa bằng những phương thức thông thường vẫn cần được thực hiện.

Với cúm, người mắc bệnh nên cách ly khỏi người khác bằng cách mang khẩu trang hoặc ở nhà, không đi học trong vòng 4 ngày; đến ngày thứ năm có thể đi học bình thường. Sau 4 ngày, virus cúm không còn phát tán ra môi trường nhiều.

Vào mùa cúm, dù đã tiêm ngừa, vẫn cần có thói quen mang khẩu trang, rửa tay khi tiếp xúc với đám đông. Tránh đưa tay lên vùng mặt khi chưa rửa tay. Đặc biệt, nếu trong gia đình có một người mắc cúm, cần chuẩn bị tinh thần những người khác cũng có thể mắc nếu chưa có miễn dịch.

Sốt xuất huyết lây qua muỗi nên phải diệt muỗi. Các nghiên cứu cho thấy, từ khi muỗi đẻ, khoảng một tuần sau lăng quăng sẽ phát triển thành muỗi. Vì vậy, cần cố gắng dọn dẹp mỗi tuần một lần, đổ nước đọng hoặc thả cá diệt lăng quăng để giảm nguồn muỗi.

Đối với não mô cầu, biện pháp phòng ngừa là mang khẩu trang, rửa tay và sát khuẩn họng.

Đây là những việc vẫn phải thực hiện dù đã tiêm ngừa.

Thông tin biên tập

Tác giả

Minh Anh (ghi) - AloBacsi.vn

Tham vấn y khoa

BS Trương Hữu KhanhBS Trương Hữu Khanh
Ngày đăng: 18:30, 25/10/2026Cập nhật: 18:30, 25/10/2026

Đơn vị chịu trách nhiệm nội dung: AloBacsi

Đối tác AloBacsi

Đăng ký nhận bản tin sức khoẻ

Để chủ động bảo vệ bản thân và gia đình

Đăng ký nhận bản tin sức khoẻ để chủ động bảo vệ bản thân và gia đình

hoàn toàn MIỄN PHÍ

Khám bệnh online

X