Chuyên gia hướng dẫn cách kiểm tra sức khỏe tại nhà và những xét nghiệm cần làm khi khám định kỳ

Với hai chủ đề báo cáo hấp dẫn, chương trình thu hút sự tham dự trực tiếp của 50 quân dân y, khách mời và sự theo dõi của liên đoàn lao động, các thầy cô giáo, sinh viên tại các trường Đại học, Cao đẳng trên toàn quốc qua trực tuyến.

Phát biểu khai mạc, TS.BS Nguyễn Nam Hà - Trưởng đơn vị Truyền thông Phòng khám Đa khoa Trường Đại học Y Khoa Phạm Ngọc Thạch nhấn mạnh, chương trình truyền thông giáo dục sức khỏe được tổ chức định kỳ vào thứ 7 hàng tháng, mang lại nhiều kiến thức hữu ích cho cộng đồng.

TS.BS Nguyễn Nam Hà - Trưởng đơn vị Truyền thông Phòng khám Đa khoa Trường Đại học Y Khoa Phạm Ngọc Thạch

“Đặc biệt, với chủ đề của tháng 12 được nhận định là vô cùng thiết thực, khi ôn lại những truyền thống Quân đội Nhân dân Việt Nam trong chiến tranh bảo vệ tổ quốc và sự kết hợp đặc biệt trong 2 năm đại dịch để phục vụ cộng đồng. Song song đó, để bảo vệ sức khỏe còn bắt đầu từ việc chủ động khám sức khỏe định kỳ. Chủ đề thứ hai của hội thảo hôm nay sẽ cho thấy một góc nhìn tổng quan với sự phát triển của y học hiện nay, chúng ta có nhiều công nghệ xét nghiệm để phát hiện bệnh hiệu quả” - TS.BS Nguyễn Nam Hà nói.

Cũng tại hội thảo, GS.TS.TTND Nguyễn Đức Công - Phó chủ tịch Hội Quân Dân Y Việt Nam chia sẻ, sức khỏe là vốn quý nhất của mọi người. Trong khi đó, dân số Việt Nam đang già hóa, vì vậy kèm theo các bệnh về lão khoa, kéo theo hàng loạt vấn đề như thính lực, thị lực… cần được kiểm tra. Đó là chưa kể, hiện nay các bệnh về rối loạn lipid máu, cơ xương khớp ở người già đang tăng từ 20 - 30%. Qua đó, chuyên gia muốn nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kiểm tra, chăm sóc sức khỏe thường xuyên, kể cả về thể chất lẫn tinh thần.

Chuyên gia cũng mong muốn, hội Quân Dân Y góp tiếng nói giữa bảo hiểm và việc kiểm tra sức khỏe định kỳ. “Hiện nay, bảo hiểm không thanh toán cho việc kiểm tra sức khỏe, trong khi điều này rất cần thiết để kịp thời phát hiện bệnh. Do đó, tôi mong chúng ta có tiếng nói hơn nữa về vấn đề này”.

GS.TS.TTND Nguyễn Đức Công

1. Quân Dân Y phục vụ cộng đồng trong thời bình

Trong bài báo cáo đầu tiên “Kết hợp Quân Dân Y trong chiến tranh bảo vệ Tổ quốc; đại dịch COVID-19 và phục vụ cộng đồng trong thời bình”, PGS.TS.BS Vũ Quang Huy - Chủ tịch hội Quân Dân Y TPHCM hồi tưởng về những đau thương mất mát trong chiến tranh tại Việt Nam cũng như đại dịch COVID-19 vừa qua. Trong thời điểm khó khăn này này, Ngành y tế đã gắn kết, chung tay cùng Quân Dân Y và tình nguyện viên.

“Khi đó, ngành y tế đã đề ra 3 trụ cột chống dịch, bao gồm xét nghiệm, vắc xin và điều trị. Chúng ta đã thực hiện mô hình trước nay chưa từng có, đó là xét nghiệm tại cộng đồng bằng xe lưu động, trả kết quả xét nghiệm test nhanh và xét nghiệm PCR tại khu dân cư cách ly, từng cụm dân cư sinh sống….

Do tình trạng quá tải, các bệnh viện điều trị và cơ sở y tế dự phòng không còn hoạt động độc lập mà đã hỗ trợ nhau vì mục tiêu chung là chiến thắng đại dịch. Chính phủ lãnh đạo, quân đội, dân y cũng cùng nhau chung tay phòng chống đại dịch” - PGS.TS.BS Vũ Quang Huy nói.

PGS.TS.BS Vũ Quang Huy - Chủ tịch hội Quân Dân Y TPHCM

Nói đến công tác phục vụ cộng đồng thời bình, chuyên gia cho rằng, đứng trong dòng chảy của thế giới, Việt Nam cũng đề cao nhiệm vụ của ngành y tế không phải đợi bà con có bệnh rồi mới chữa, mà làm sao để mọi người cùng khỏe trong động đồng, sẵn sàng đối phó hiệu quả khi có sự thay đổi trong xã hội. Để làm được điều đó cần thực hiện sứ mệnh đào tạo nguồn nhân lực y tế chất lượng cao, nghiên cứu khoa học và phục vụ cộng đồng.

Trường Đại Học Y Khoa Phạm Ngọc Thạch là một điển hình. Trường phối hợp với Hội Quân Dân Y tham gia các hoạt động thăm khám sức khỏe từ trong nước tới quốc tế như thăm khám cho các gia đình thương binh liệt sĩ, chăm sóc sức khỏe vùng sâu vùng xa, tổ chức hội thảo online mùa dịch…

Song song đó, phát huy tính “kỷ luật là sức mạnh của quân đội”, mô hình kết hợp Quân Dân Y còn tổ chức hoạt động chăm sóc người có công, khám bệnh cho bà con, khám bệnh tại nhà, bác sĩ gia đình…

Chuyên gia cũng nhấn mạnh vai trò thực hiện xét nghiệm phục vụ cộng đồng, đây là phương pháp nhằm giúp phát hiện ra các bệnh mà khám lâm sàng không thể chẩn đoán. “Chẳng hạn, hiện nay, Phòng khám Đa khoa Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch nếu thực hiện xét nghiệm tại phòng khám chỉ giúp được 200-300 người nhưng nếu điều này được thực hiện ra ngoài cộng đồng thì con số không chỉ dừng ở mức này, mà sẽ rất nhiều.

Do đó, chúng ta phải lên chiến lược xét nghiệm phục vụ cộng đồng và áp dụng công nghệ trong xét nghiệm để tăng số lượng giúp đỡ cộng đồng. Như vậy, xét nghiệm hiện phát triển theo mô hình 3 chân kiềng: xét nghiệm tại trung tâm (kỹ thuật mới), phục vụ tại cộng đồng và nghiên cứu khoa học để đáp ứng cộng đồng” - PGS.TS.BS Vũ Quang Huy chia sẻ.

2. Khám sức khỏe định kỳ, đâu chỉ đến cơ sở y tế

Chủ đề thứ 2 của hội thảo “Công tác Khám sức khỏe định kỳ Trường ĐHYK PNT - sự cần thiết và những điều cần biết”, ThS.BS.CK1 Trịnh Trung Tiến - Trưởng Đơn vị Ngoại - Phó Trưởng phòng Kế hoạch Nghiệp vụ - Phòng khám Đa khoa Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch cung cấp nhiều thông tin bổ ích về những việc có thể làm tại nhà để kiểm tra sức khỏe cũng như các xét nghiệm, kiểm tra cần làm khi đi khám định kỳ.

Mở đầu bài báo cáo, chuyên gia nhấn mạnh, ngày nay chúng ta không chỉ cần khỏe về tinh thần, thể chất mà cơ thể cần có khả năng thích nghi với các mối đe dọa và bệnh tật mới khi xã hội thay đổi. Bệnh tật luôn luôn có thể xuất hiện bất kỳ lúc nào, nhưng vấn đề là đừng lo lắng về bệnh tật mà phải tìm hiểu cách để làm chậm hoặc ngăn chặn.

Ngay tại nhà, theo ThS.BS.CK1 Trịnh Trung Tiến, mỗi người chúng ta vẫn có thể kiểm tra sức khỏe tại nhà. Đơn giản nhất là hằng ngày có thể kiểm ra chỉ số sinh học là nhịp mạch và huyết áp. Trong đó, bình thường là khi nhịp mạch trong khoảng 60-90 lần/ phút, huyết áp tâm thu (90-140mmHg), tâm trương (60-90mmHg). Nếu các chỉ số vượt qua ngưỡng này thì đó là biểu hiện cho thấy cần đi kiểm tra sức khỏe.

Song song đó, việc tự tính chỉ số BMI, kiểm tra thị lực hay thính lực cũng ít được nhiều người quan tâm trong khi những vấn đề này có thể dễ dàng thực hiện tại nhà. Đối với BMI = Cân nặng/ [(Chiều cao)2]. Trong đó, chiều cao tính bằng m và cân nặng tính bằng kg. Chỉ số BMI của người châu Á từ 18,50 - 22,9 kg/m2 là cân nặng bình thường, cơ thể ổn định.

“Còn để kiểm tra thị lực, bạn có thể đến các cửa hàng dụng cụ y tế để mua bảng thị lực. Tại nhà, để bảng này cách vị trí đứng 2-5m và đọc chữ. Người nhà có thể đứng cùng để dò thông tin trên bảng đo thị lực cho bạn. Nếu giảm thị lực (<8/10) thì nên tới phòng đo khúc xạ. Tương tự, với vấn đề thính lực, bạn cũng có thể kiểm tra ngay tại nhà, đứng nói chuyện với nhau trong khoảng cách 5m, nếu bạn không nghe được (nghe kém, lãng tai) thì nên bắt đầu chú ý và cần đi khám”.

Ngoài các vấn đề trên, ThS.BS.CK1 Trịnh Trung Tiến còn nhấn mạnh, việc kiểm tra răng miệng cũng nên thực hiện đều đặn 6 tháng 1 lần để làm sạch mảng bám, kiểm tra nướu. Đặc biệt là bệnh sâu răng, bởi tình trạng này có cùng yếu tố nguy cơ với nhiều bệnh “không lây truyền” khác như ung thư, béo phì, bệnh tim.

Việc kiểm tra da tại nhà (tất cả các vùng da trên cơ thể, từ mặt, tai, cổ, ngực bụng, cánh tay, lông bàn tay, ngón tay, kẽ tay, lưng, mông đùi, cẳng chân, lòng bàn chân) cũng cần thực hiện thường xuyên. Nếu có các dấu hiệu nổi khối u sần, chảy máu, có vảy, nuốt ruồi thay đổi kích thước nhanh, thay đổi hình dạng, màu sắc... tốt nhất là nên đến cơ sở y tế để kiểm tra.

Với các chị em, kiểm tra mô vú tại nhà mỗi tháng 1 lần đặc biệt quan trọng. Lưu ý cần thực hiện việc kiểm tra này sau thời gian hành kinh. Nếu phát hiện thay đổi hình dạng, màu sắc, cảm giác đầu vú; núm vú bị thụt vào, co kéo hoặc tiết dịch bất thường (màu, mủ); khối u vùng vú; nóng, đỏ, sưng đau mô vú… thì đây là những dấu hiệu chỉ điểm cho thấy cần phải đi khám sớm.

Bên cạnh thăm khám tại nhà, ThS.BS.CK1 Trịnh Trung Tiến nhấn mạnh, việc kiểm tra sức khỏe định kỳ tại các cơ sở y tế là phương pháp hiệu quả để bảo vệ sức khỏe bản thân cũng như có thể phòng ngừa được nhiều bệnh lý nguy hiểm.

Khi thăm khám, tùy theo tình trạng sức khỏe, bác sĩ sẽ chỉ định các cận lâm sàng cần thiết, từ xét nghiệm đường máu giúp phát hiện sớm bệnh tiểu đường; làm tổng phân tích tế bào máu (các thông số cần chú ý như hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu); xét nghiệm chức năng gan để đánh giá men gan (nếu các chỉ số, chủ yếu là AST, ALT tăng cho thấy gan có khả năng bị tổn thương); xét nghiệm mỡ máu; kiểm tra chức năng thận (creatinine máu, BUN máu và tốc độ lọc thận GFR, chỉ số < 60 nguy cơ có bệnh thận, chỉ số GRF thấp hơn bình thường 20 lần kéo dài 6-12 tháng có nguy cơ suy thận, có thể kết hợp thử Albumin máu).

Với các chị em phụ nữ, siêu âm tuyến vú thường thực hiện cho nhóm tuổi còn kinh nguyệt (<40 tuổi) hoặc có đặt túi ngực, phụ nữ đang mang thai hoặc cho con bú. Riêng chụp nhũ ảnh thường chỉ định tầm soát hằng năm trong độ tuổi từ 40-49, và mỗi 2 năm nếu trong độ tuổi từ 50-69. Còn về khám phụ khoa nên thực hiện định kỳ 1 năm/ lần đối với phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ (15-49) đã lập gia đình hoặc có quan hệ tình dục.

Về tầm soát đại tràng nên thực hiện ở những người trên 50 tuổi, hoặc gia đình có người mắc bệnh ung thư đường tiêu hóa; hay người có bệnh lý hóa trước đó (loét dạ dày, loét đại tràng, trĩ); có tình trạng rối loạn tiêu hóa như đau bụng âm ỉ, kéo dài, đại tiện bất thường, sụt cân không rõ nguyên nhân nên được thực hiện ít nhất 1 lần nội soi. Sau đó, nếu kết quả ổn định thì thực hiện nội soi sau 2-3 năm.

Đối với những người sợ nội soi đại tràng có thể được chỉ định thực hiện CT đại tràng (nội soi ảo). Ngoài nội soi, bác sĩ có thể tầm soát đại tràng cho người bệnh bằng cách thử phân tìm máu ẩn, mỗi năm 1 lần; hóa miễn dịch trong phân (FIT) mỗi năm 1 lần; FIT-DNA (kết hợp FIT và phân tích gene) 3 năm 1 lần.

ThS.BS.CK1 Trịnh Trung Tiến chia sẻ về các vấn đề cần lưu ý trong việc khám sức khỏe định kỳ

Về chất chỉ điểm ung thư, ThS.BS.CK1 Trịnh Trung Tiến cho rằng, mặc dù có thể tìm thấy trong máu, nước tiểu, phân hoặc chất dịch, tuy nhiên hiện nay chủ yếu khảo sát qua máu.

“Tuy nhiên, chúng ta cần hiểu rõ ràng rằng, chỉ số dấu ấn tăng trong máu không đồng nghĩa đang có ung thư hoặc ngược lại chỉ số bình thường không có nghĩa là không có ung thư. Mục đích khảo sát nhằm tìm kiếm sớm các dấu hiệu ung thư, từ chỉ số gợi ý đó để kết hợp khám định kỳ và các hình ảnh học khác hoặc theo dõi kết quả điều trị ung thư xem có tái phát, di căn” - chuyên gia nhấn mạnh.

ThS.BS.CK1 Trịnh Trung Tiến nói thêm, sau này không chỉ có chất chỉ điểm ung thư mà còn có tầm soát ung thư qua xét nghiệm di truyền, tìm kiếm các thay đổi cụ thể trong gene, nhiễm sắc thể hoặc protein, nhằm phát hiện sớm các ung thư có tính chất di truyền (ví dụ như ung thư vú khi có các gene BRCA1 và BRCA2).

Tuy nhiên, không có xét nghiệm di truyền nào khẳng định bạn mắc ung thư, chỉ đánh giá rủi ro bị ung thư cao hơn những người không bị thay đổi cấu trúc di truyền. Hơn nữa, xét nghiệm này không thực hiện đại trà mà chỉ khu trú trên một số nhóm, ví dụ như gia đình có người mắc ung thư.

Hoặc tầm soát gene trước khi mang thai, nhóm bố mẹ cần thực hiện đó là mắc các bệnh di truyền về máu (thalassemia, thiếu hụt men G6PD…); có mắc các bệnh bẩm sinh (chân vòng kiềng, hở hàm ếch…); có mắc giảm thính lực, thị lực, mù màu bẩm sinh; gia đình có nhiều người bị đái tháo đường, tăng huyết áp; mang thai khó khăn sẩy thai, tai lưu, khó mang thai.

Cuối chương trình, ThS.BS.CK1 Trịnh Trung Tiến khuyến cáo: “Chúng ta có thể kiếm tiền, nhưng để kiếm sức khỏe rất khó. Do đó, ngay khi phát hiện các bất thường về sức khỏe nên đến gặp bác sĩ chuyên khoa thăm khám. Hoặc chúng ta nên khám sức khỏe tối thiểu 6 tháng một lần, qua đó, bác sĩ sẽ có những hướng dẫn cụ thể về thời gian tái khám cũng như lên kế hoạch theo dõi sức khỏe tùy theo mỗi cá nhân”.