Hotline 24/7
08983-08983

Bẻ gãy nguy cơ đột quỵ từ tuổi 19 bằng chiến lược kiểm soát mỡ máu mới

Huyết áp như “sóng thần” còn mỡ máu như “rác” âm thầm bào mòn thành mạch suốt nhiều năm mà không hề gây đau đớn. PGS.TS.BS Trần Hòa - Tổng Thư ký Phân Hội Xơ vữa động mạch Việt Nam khuyến cáo, người trẻ từ 19 tuổi cần kiểm tra mỡ máu toàn diện để chủ động bẻ gãy nguy cơ đột quỵ, thay vì phó mặc tính mạng cho sự may rủi.

1. Mỡ máu tích tụ như “rác”, huyết áp tăng vọt như “sóng thần” trong động mạch

Thưa PGS, các hướng dẫn ESC 2025 và ACC/AHA 2026 được xem là có nhiều thay đổi quan trọng. Theo PGS, đâu là thay đổi lớn nhất trong cách tiếp cận quản lý mỡ máu và vì sao việc điều trị sớm lại ngày càng được nhấn mạnh?

PGS.TS.BS Trần Hòa - Tổng Thư ký Phân Hội Xơ vữa động mạch Việt Nam, Phó Trưởng khoa Tim mạch can thiệp, BV Đại học Y Dược TPHCM trả lời: Động mạch nằm trong hệ tuần hoàn, có thể hình dung như những con sông, con rạch hoặc biển cả. Có lúc dòng chảy trong mạch máu êm dịu như sông, nhưng cũng có lúc động mạch phải chịu những đợt sóng dữ dội như ngoài biển lớn. Khi huyết áp tăng rồi hạ, đặc biệt là tăng vọt, tác động ấy giống như một “cơn sóng thần” dội vào động mạch, khiến thành mạch bị tổn thương.

Bên cạnh tăng huyết áp, mỡ trong máu cũng là vấn đề cần chú ý. Khi bị rối loạn lipid máu, có thể hình dung mỡ lưu chuyển trong mạch máu giống như những mảnh rác. Nếu tích tụ vào thành động mạch, chúng có thể gây bệnh.

Ngày nay, xơ vữa động mạch được hiểu là bệnh lý liên quan đến sự tích tụ các chất, chẳng hạn như đường hoặc mỡ, trong thành động mạch trên nền mạch máu đã bị tổn thương. Thành mạch có thể tổn thương do hút thuốc lá, huyết áp cao hoặc nhiều nguyên nhân khác. Khi mỡ trong máu cũng tăng cao, những “mảnh rác” ấy tiếp tục tích tụ ngày này qua tháng khác.

Biến cố có thể xảy ra đột ngột: người bệnh lên cơn đau ngực do nhồi máu cơ tim hoặc bị tắc mạch máu não gây đột quỵ. Xơ vữa động mạch vì thế là một bệnh lý tích tụ qua thời gian.

Rất khó biết một người bắt đầu bị xơ vữa động mạch từ khi nào. Do đó, khi đánh giá rối loạn lipid máu, không thể chỉ nhìn vào các con số mà cần chú ý đến nguy cơ xơ vữa động mạch. Việc tầm soát sớm giúp nhận diện người có yếu tố nguy cơ, đặc biệt là người bị rối loạn lipid máu hoặc tăng cholesterol xấu. Từ đó, bác sĩ có thể xây dựng kế hoạch dự phòng và bảo vệ các cơ quan trong cơ thể từ sớm.

2. Mỡ máu cao không có triệu chứng, có trẻ cần tầm soát từ 2-3 tuổi

Nhiều người vẫn khỏe mạnh nên nghĩ mình không có nguy cơ tim mạch. Theo các khuyến cáo mới, những ai nên tầm soát mỡ máu, bắt đầu từ độ tuổi nào và bao lâu nên kiểm tra một lần?

PGS.TS.BS Trần Hòa trả lời: Các bệnh lý tim mạch, chuyển hóa và những biến cố như nhồi máu cơ tim, đột quỵ hiện có khuynh hướng trẻ hóa. Trong thực tế điều trị, bác sĩ đã gặp người bệnh mới ngoài 30 tuổi, thậm chí chỉ mới ở độ tuổi 20, phải nhập viện vì nhồi máu cơ tim. Điều này đặt ra câu hỏi: rối loạn lipid máu và xơ vữa động mạch ở họ đã bắt nguồn từ khi nào?

Mỡ máu cao và xơ vữa động mạch diễn tiến âm thầm, không “lên tiếng” và không có triệu chứng. Người có mỡ máu cao vẫn sinh hoạt, lao động, cống hiến bình thường. Chỉ khi mạch máu đã chít hẹp nhiều hoặc xảy ra biến cố, người bệnh mới có thể đau ngực hay bắt đầu xuất hiện các triệu chứng của đột quỵ. Vì vậy, không thể đợi đến lúc có biến cố mới điều trị mà cần tầm soát từ sớm.

Với người trưởng thành từ 19 tuổi trở lên, bác sĩ khuyến nghị làm bộ xét nghiệm lipid máu để biết các thành phần mỡ trong máu. Lipoprotein(a), hay Lp(a), cũng được khuyến khích xét nghiệm ít nhất một lần trong đời. Như vậy, ngay từ tuổi 19, mỗi người đã có thể biết “diện mạo” mỡ máu của mình. Nếu kết quả bình thường, có thể 3-5 năm sau mới xét nghiệm lại. Nếu đã có bất thường, cần lập kế hoạch thay đổi lối sống; một số trường hợp có nồng độ cholesterol máu tăng quá cao phải bắt đầu điều trị bằng thuốc.

Không chỉ người lớn, trẻ từ 9-11 tuổi cũng được khuyến khích thử mỡ máu lần đầu trong đời. Bởi ở độ tuổi này, trẻ có thể đã mắc rối loạn lipid máu mang tính gia đình hoặc di truyền mà không xét nghiệm thì không biết. Nếu kết quả bình thường, trẻ có thể không cần xét nghiệm lại cho đến năm 19 tuổi.

Có những trường hợp cần tầm soát sớm hơn nữa, khi trẻ mới 2-3 tuổi. Đó là khi gia đình có nhiều người mắc bệnh tim mạch, mắc bệnh từ sớm hoặc có rối loạn lipid máu mang tính di truyền. Chẳng hạn, nhiều người trong gia đình có nồng độ LDL-C trong máu thường ở mức 200, thậm chí trên 500, thì trẻ cần được tầm soát ngay từ những năm đầu đời. Nếu phát hiện bất thường, trẻ cần được quản lý và điều trị để hạn chế tình trạng tiếp xúc kéo dài với cholesterol máu cao, ngăn chặn ảnh hưởng càng sớm càng tốt.

3. LDL-C bình thường vẫn có thể còn nguy cơ: ApoB, Lp(a) và điểm vôi hóa cho biết thêm điều gì?

Ngoài LDL-C, các hướng dẫn mới còn nhấn mạnh ApoB, Lp(a). Những công cụ này giúp phát hiện nguy cơ tim mạch sớm như thế nào và ai nên thực hiện?

PGS.TS.BS Trần Hòa trả lời: Trong hơn 50 năm qua, LDL-C tăng cao đã được xác định là một yếu tố quan trọng gây xơ vữa động mạch và các biến cố tim mạch như nhồi máu cơ tim, đột quỵ. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của khoa học, ngoài LDL-C, người ta còn phát hiện những thành phần khác trong máu cũng liên quan đến nguy cơ này, thậm chí có thể nguy hiểm hơn.

Một trong số đó là lipoprotein(a), hay Lp(a). Nồng độ Lp(a) gắn với yếu tố gen và di truyền. Vì vậy, xét nghiệm Lp(a) được khuyến khích thực hiện ít nhất một lần trong đời để phát hiện sớm dạng rối loạn lipid máu này. Khi biết nguy cơ từ sớm, bác sĩ có thể xây dựng cách điều trị nhằm giảm nguy cơ xơ vữa động mạch liên quan đến di truyền.

Bên cạnh LDL-C, triglyceride và ApoB cũng giúp đánh giá những nguy cơ còn tồn dư. LDL-C là một loại hạt gây xơ vữa động mạch quan trọng, còn ApoB liên quan đến hầu hết các hạt gây xơ vữa động mạch trong cơ thể. Vì vậy, bác sĩ có thể chỉ định thêm ApoB và non-HDL cholesterol ở những người đã gặp nhiều biến cố tim mạch, người được điều trị và giảm LDL-C nhưng vẫn tiếp tục xảy ra biến cố, hoặc người béo phì, mắc đái tháo đường và được dự đoán có nguy cơ tim mạch cao. Ở những trường hợp này, cần tìm đầy đủ các rối loạn lipid máu để điều trị, thay vì chỉ dựa vào LDL-C.

- Còn đối với điểm vôi hóa động mạch vành (CAC Score) cần hiểu thế nào thưa PGS?

PGS.TS.BS Trần Hòa trả lời: Với điểm vôi hóa động mạch vành (CAC Score), đây là thang điểm đánh giá mức độ vôi hóa của hệ động mạch vành qua chụp CT. Khi thực hiện để tầm soát, bác sĩ chụp để đánh giá mức độ vôi hóa, không cần bơm thuốc cản quang vì không phải trường hợp nào cũng cần đến bước này.

Ở nam và nữ trên 40 tuổi, bác sĩ có thể cân nhắc thêm CAC Score để đánh giá tình trạng vôi hóa. Nếu phát hiện dù chỉ một vị trí có điểm vôi, điều đó cho thấy quá trình xơ vữa đã bắt đầu xảy ra trong mạch máu. Khi ấy, cần kiểm soát các yếu tố nguy cơ, đặc biệt là giảm nồng độ LDL-C. Điểm vôi hóa trên phim CT càng cao thì nguy cơ xơ vữa động mạch và bệnh lý tim mạch càng lớn.

CAC Score được xem là một dấu chỉ của xơ vữa động mạch dưới lâm sàng: người bệnh chưa có triệu chứng nhưng đã phát hiện tình trạng vôi hóa. Việc điều trị để giảm LDL-C ở giai đoạn này nhằm ngăn tình trạng xơ vữa tiến triển đến những biến cố như nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ.

4. Người nhiễm HIV, mắc ung thư cũng cần được dự phòng biến cố tim mạch

Các hướng dẫn mới cũng khuyến cáo điều trị tích cực hơn, kể cả phối hợp nhiều thuốc hạ lipid ngay từ đầu ở một số bệnh nhân. Điều gì khiến chiến lược này mang lại hiệu quả tốt hơn so với trước đây?

PGS.TS.BS Trần Hòa trả lời: Xu hướng kiểm soát các chỉ số từ sớm hiện được áp dụng trong điều trị nhiều bệnh lý nội khoa tim mạch, không chỉ rối loạn lipid máu mà còn cả đái tháo đường, tăng huyết áp và suy tim. Trong ba tháng đầu, người bệnh cần được theo dõi và kiểm soát chặt chẽ: huyết áp, đường huyết phải đạt mục tiêu, nhịp tim được tối ưu; đặc biệt, nồng độ cholesterol máu, nhất là LDL-C, cần được giảm xuống thấp.

Với người đã bị nhồi máu cơ tim, mục tiêu bác sĩ nhấn mạnh là LDL-C không vượt quá 55mg/dL. Các nghiên cứu cho thấy, khi LDL-C cao hơn mức này, biến cố dễ tái phát. Mảng xơ vữa có thể tiếp tục hình thành, tạo thêm cục máu đông và gây nhồi máu cơ tim lần nữa. Tiên lượng khi đó rất nặng nề. Vì vậy, LDL-C cần được kiểm soát sớm và giảm xuống thấp.

Để đạt mục tiêu này, bác sĩ có thể phối hợp một thuốc statin có hiệu lực mạnh ở liều cao, như atorvastatin hoặc rosuvastatin, với ezetimibe. Một số trường hợp có thể phối hợp thêm thuốc tác động vào PCSK9. Xu hướng phối hợp thuốc nhằm giảm LDL-C xuống thấp và qua đó giảm tối đa nguy cơ biến cố tái phát.

Một nhóm khác cần được quan tâm là người nhiễm HIV và người mắc ung thư có tiên lượng sống lâu dài. Ngày nay, HIV được xem là bệnh lý mạn tính, đồng thời gắn với tình trạng viêm mạn tính. Dù việc điều trị đã hiệu quả hơn nhiều, phản ứng viêm trong cơ thể người nhiễm HIV vẫn còn sau điều trị. Tình trạng viêm này có thể làm tổn thương mạch máu, thúc đẩy xơ vữa động mạch và góp phần gây ra các biến cố trên lâm sàng.

Vì vậy, bác sĩ cho biết người nhiễm HIV được khuyến khích sử dụng statin sớm nhằm giảm tình trạng viêm, giảm cholesterol máu và phòng ngừa biến cố tim mạch đầu tiên. Khuyến cáo được bác sĩ nhắc đến tại Hoa Kỳ cho phép cân nhắc dùng statin sớm ở nhóm này, bất kể nồng độ LDL-C là bao nhiêu. Người mắc bệnh mạn tính vốn đã phải đối mặt với quá trình điều trị kéo dài; nếu xảy ra thêm biến cố như nhồi máu cơ tim, việc điều trị sẽ phức tạp hơn.

Người mắc ung thư cũng là nhóm dễ bị xơ vữa động mạch. Với những người có tiên lượng sống lâu dài, việc điều trị cần được xem xét cùng bác sĩ tim mạch để giảm các yếu tố nguy cơ và biến cố. Trong đó, đường huyết, huyết áp và nồng độ cholesterol máu cần được kiểm soát nhằm phòng ngừa nhồi máu cơ tim, đột quỵ.

Dự phòng biến cố tim mạch cần bao gồm cả người nhiễm HIV và người mắc ung thư. Tầm soát bệnh lý, nhận diện và kiểm soát các yếu tố nguy cơ từ sớm sẽ giúp họ giảm thêm gánh nặng bệnh tim mạch khi đã phải đối mặt với những bệnh lý khác.

5. Từ 19 tuổi nên kiểm tra mỡ máu, đường huyết và huyết áp

Cuối cùng, nhờ PGS gửi gắm thông điệp để mỗi người có thể chủ động phòng ngừa nhồi máu cơ tim và đột quỵ từ sớm?

PGS.TS.BS Trần Hòa trả lời: Thông điệp thứ nhất là cần dự phòng sớm hơn nữa. Mỗi người nên chủ động tầm soát để biết mình có yếu tố nguy cơ hay không, thay vì đợi đến khi tình cờ xét nghiệm thấy mỡ máu hoặc đường huyết tăng cao mới bắt đầu điều trị.

Từ năm 19 tuổi, mỗi người có thể xét nghiệm mỡ máu, đường huyết và đo huyết áp để phát hiện sớm các yếu tố nguy cơ. Những con số cần biết gồm huyết áp, đường huyết, nồng độ LDL-C trong máu; đồng thời nên biết mình đã làm xét nghiệm lipoprotein(a) hay chưa. Độ lọc cầu thận cũng là chỉ số quan trọng khi tầm soát các bệnh lý tim mạch, thận và chuyển hóa.

Tầm soát sớm giúp xây dựng kế hoạch phòng ngừa, bảo vệ các cơ quan trong cơ thể và tránh những biến cố như đột quỵ, nhồi máu cơ tim, suy thận hoặc suy tim.

Thông điệp thứ hai là không bỏ lại ai phía sau trong dự phòng xơ vữa động mạch. Việc dự phòng không chỉ dành cho người đã bị nhồi máu cơ tim, đột quỵ hoặc từng có biến cố tim mạch. Những người đang sống chung với HIV, ung thư, viêm khớp hoặc lupus ban đỏ hệ thống cũng cần được quan tâm.

Đây là những người đã mang bệnh mạn tính, đặc biệt có yếu tố viêm trong cơ thể, nên dễ mắc các bệnh lý tim mạch như xơ vữa động mạch. Họ cần được tầm soát sớm và can thiệp sớm, tích cực để phòng ngừa biến cố tim mạch đầu tiên. Giữ cho tim mạch khỏe mạnh sẽ giúp họ có thêm sức khỏe trong quá trình điều trị HIV, ung thư và những bệnh lý mạn tính khác.

Thông tin biên tập

Tác giả

Minh Anh (ghi) - AloBacsi.vn
Ngày đăng: 08:50, 23/09/2026

Đơn vị chịu trách nhiệm nội dung: AloBacsi

Đối tác AloBacsi

Đăng ký nhận bản tin sức khoẻ

Để chủ động bảo vệ bản thân và gia đình

Đăng ký nhận bản tin sức khoẻ để chủ động bảo vệ bản thân và gia đình

hoàn toàn MIỄN PHÍ

Khám bệnh online

X