Bẫy nhầm lẫn từ virus RSV và cảnh báo di chứng hô hấp lâu dài ở trẻ

1. RSV: Mối đe dọa hàng đầu đối với trẻ dưới 12 tháng tuổi

Vì sao virus RSV trở thành nỗi e ngại của các bác sĩ nhi khoa và phụ huynh có con nhỏ? Mức độ nguy hiểm của virus này có thể so sánh với những bệnh lây qua đường hô hấp nào, thưa bác sĩ?

BS Trương Hữu Khanh - Phó Chủ tịch thường trực LCH Truyền nhiễm TPHCM trả lời: Hiện nay, RSV được đánh giá nguy hiểm hơn các loại virus hô hấp khác ở trẻ dưới 12 tháng tuổi, đặc biệt là dưới 6 tháng.

Trước đây, RSV ít được thảo luận do chúng ta chỉ có các biện pháp phòng ngừa thụ động (như cách ly, cho bú mẹ) và các phương pháp điều trị cũng không cải thiện được diễn tiến bệnh. Dù biết virus này nguy hiểm, nhưng do thiếu giải pháp phòng ngừa, chúng ta ít bàn đến gánh nặng của nó và chỉ nhận diện RSV khi đối mặt với các đợt bùng phát viêm tiểu phế quản gây biến chứng ở trẻ. Khi chưa có biện pháp phòng ngừa chủ động, chúng ta đành phải chấp nhận thực tế đó.

2. RSV hoạt động mạnh vào thời gian nào?

Ở Việt Nam, RSV thường gia tăng vào mùa nào, tháng mấy trong năm và cao điểm thường rơi vào lúc nào?

BS Trương Hữu Khanh trả lời: Do Việt Nam có trải dài địa lý với các vùng khí hậu khác biệt miền Bắc rõ rệt bốn mùa, miền Trung có sự phân hóa và miền Nam chia hai mùa mưa - nắng nên việc xác định "mùa RSV" chung cho cả nước là không chính xác.

Tại miền Bắc, RSV thường gia tăng từ tháng 5 đến tháng 10 vào thời điểm giao mùa; trong khi ở miền Nam, bệnh tăng vào mùa mưa và các đợt chuyển mùa. Không giống các quốc gia ôn đới có mùa RSV cố định, dịch bệnh tại Việt Nam diễn ra quanh năm, chỉ khác biệt về mức độ đỉnh dịch tùy thời điểm. Do đó, chúng ta không thể đợi "đến mùa RSV mới phòng ngừa" mà cần chủ động dự phòng quanh năm.

3. Nhận diện lâm sàng: triệu chứng khởi phát & cảnh báo chuyển nặng cần cấp cứu

Triệu chứng khởi phát của nhiễm RSV ở trẻ là gì và làm sao để phân biệt với cảm lạnh thông thường? Trong quá trình theo dõi, những dấu hiệu cảnh báo nào cho thấy bệnh đang chuyển nặng, bắt buộc phải đưa trẻ đi cấp cứu ngay?

BS Trương Hữu Khanh trả lời: Thực tế, để xác định chính xác trẻ có nhiễm RSV hay không thì phải làm xét nghiệm. Tuy nhiên, chúng ta vẫn có thể định hướng nguyên nhân dựa vào đặc điểm dịch tễ.

Nếu trong đợt bệnh đó chỉ có trẻ nhỏ, đa số là trẻ dưới 12 tháng tuổi bị nhiễm, còn người lớn và trẻ lớn không bị, thì tác nhân chính thường là RSV. Ngược lại, nếu bệnh lây lan ở mọi lứa tuổi, cả trẻ em lẫn người lớn, thì nguyên nhân phổ biến hơn là cúm hoặc các virus hô hấp khác. Dù xét nghiệm mới cho kết quả khẳng định, nhưng việc quan sát yếu tố dịch tễ này giúp chúng ta nhận diện nguy cơ RSV một cách nhanh chóng.

Bệnh do RSV thường có xu hướng tiến triển nặng dần với biểu hiện đặc trưng là viêm tiểu phế quản. Khởi đầu với các triệu chứng như sốt, ho, sổ mũi, bệnh sẽ chuyển biến sang mức độ nặng hơn với biểu hiện khò khè, ứ đờm và khó thở.

Cha mẹ cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay khi xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo nặng như bỏ bú, thở nhanh, thở khó hoặc tắc nghẽn đường thở do đờm nhiều. Tại cơ sở y tế, bác sĩ sẽ đánh giá mức độ thiếu oxy, tình trạng ứ đờm và khả năng bội nhiễm để có hướng điều trị phù hợp, bao gồm cả việc chỉ định kháng sinh khi cần thiết.

4. Tránh lạm dụng kháng sinh đối với trẻ nhiễm RSV

Thưa bác sĩ, hiện nay đã có thuốc điều trị đặc hiệu virus RSV hay chưa? Và phụ huynh cần lưu ý gì về việc dùng kháng sinh cũng như cách chăm sóc trẻ tại nhà để tránh bệnh tiến triển nặng hơn?

BS Trương Hữu Khanh trả lời: Các triệu chứng như thở nhanh, thở mệt, khò khè hay tắc đờm do RSV rất dễ gây nhầm lẫn với bệnh viêm phổi do vi khuẩn, khiến phụ huynh lo lắng và nhân viên y tế hoặc nhà thuốc dễ kê đơn kháng sinh không cần thiết, trong khi RSV bản chất là virus.

Bên cạnh đó, việc điều trị khi bệnh tiến triển nặng là rất khó khăn vì hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu hay thuốc kháng virus để tiêu diệt RSV. Các biện pháp hỗ trợ như làm loãng đờm, phun khí dung hay dùng corticoid cũng không thực sự cải thiện được triệu chứng. Do đó, việc can thiệp hiện nay hoàn toàn mang tính thụ động và theo dõi theo tiến triển bệnh: từ hỗ trợ thở oxy, thở CPAP đến thở máy khi xảy ra tình trạng thiếu oxy hay suy hô hấp, chứ chưa có giải pháp nào mang lại hiệu quả tức thì.

Khi chăm sóc trẻ nhiễm RSV tại nhà, việc quan trọng nhất là đảm bảo cung cấp đủ nước và năng lượng cho trẻ. Đối với trẻ dưới 6 tháng tuổi, sữa là nguồn bổ sung nước duy nhất nhưng trẻ thường bỏ bú trong giai đoạn này, dẫn đến nguy cơ thiếu nước và làm đờm đặc hơn gây tắc nghẽn; do đó, phụ huynh cần chủ động chia nhỏ các cữ bú trong ngày. Việc nhỏ mũi hay vệ sinh mũi chỉ mang tính hỗ trợ hạn chế vì đờm bị tắc sâu phía dưới. Do không có biện pháp chăm sóc tại nhà nào là hoàn hảo để điều trị RSV, phụ huynh cần theo dõi sát các dấu hiệu nguy hiểm như bỏ bú, thở nhanh, thở mệt hoặc tím tái để đưa trẻ đến bệnh viện kịp thời.

5. Sự khác biệt giữa kháng thể đơn dòng và vắc xin trong điều trị RSV

Đối với RSV, vắc-xin và kháng thể đơn dòng khác nhau như thế nào? Cơ chế bảo vệ của kháng thể đơn dòng hoạt động ra sao khi đi vào cơ thể trẻ?

BS Trương Hữu Khanh trả lời: Bệnh viêm tiểu phế quản đã được biết đến từ lâu, nhưng phải đến những năm 1950 virus RSV mới được phát hiện và đến năm 1960 giới y khoa đã bắt đầu nghiên cứu vắc-xin phòng ngừa. Dù vậy, việc điều chế vắc-xin cho trẻ nhỏ thời điểm đó bất thành do không đạt hiệu quả và phát sinh nhiều phức tạp.

Sau đó, giải pháp tiêm vắc-xin cho bà mẹ mang thai được phát triển nhằm truyền kháng thể thụ động sang con, song phương pháp này cũng không đảm bảo 100% người mẹ đều tạo đủ lượng kháng thể bảo vệ. Trẻ dưới 6 đến 12 tháng tuổi khi nhiễm RSV thường biến chuyển rất nặng nhưng cơ thể lại chưa kịp đáp ứng với vắc-xin tiêm trực tiếp, do đó kháng thể đơn dòng ra đời như một bước tiến mới. Khác với vắc-xin cần cơ thể tự kích hoạt tạo kháng thể, kháng thể đơn dòng được tiêm trực tiếp cho trẻ, giúp duy trì nồng độ kháng thể chắc chắn để bảo vệ bé suốt 6 tháng đầu, thậm chí kéo dài đến 1 năm.

6. Xóa bỏ hiểu lầm với đối tượng dự phòng: Bảo vệ cả trẻ khỏe mạnh lẫn trẻ sinh non, nhẹ cân

Nhiều ý kiến cho rằng trẻ sinh đủ tháng khỏe mạnh thì không cần dự phòng, trong khi một số trẻ sinh non, nhẹ cân lại nhận được lời khuyên "không cần hoặc không thể chích kháng thể đơn dòng". Quan điểm của bác sĩ về các thông tin này như thế nào và đâu mới là đối tượng cần được bảo vệ? 

BS Trương Hữu Khanh trả lời: Virus RSV có đặc tính rất đặc biệt khi nguy cơ nhiễm bệnh chia đều cho tất cả trẻ em, tương tự như virus Rota. RSV ảnh hưởng đến mọi đối tượng, từ trẻ sinh non, nhẹ cân, có bệnh nền đến trẻ sinh đủ tháng và khỏe mạnh, không phụ thuộc vào điều kiện sống hay môi trường xung quanh. Do đó, quan điểm cho rằng chỉ trẻ thuộc nhóm nguy cơ cao mới cần phòng ngừa là hoàn toàn sai lầm. Trẻ khỏe mạnh bình thường vẫn có nguy cơ mắc bệnh và tiến triển nặng như nhau.

Mặt khác, quan niệm cho rằng trẻ sinh non, nhẹ cân hay thể trạng yếu ớt "không cần hoặc không thể chích kháng thể đơn dòng" cũng hoàn toàn sai. Trên thực tế, chính nhóm trẻ này mới là đối tượng cần được ưu tiên bảo vệ hàng đầu vì có nguy cơ cao diễn tiến nặng và gặp biến chứng nguy hiểm. Trong trường hợp nguồn cung hạn chế, ưu tiên số một phải dành cho nhóm trẻ sinh non, nhẹ cân và có bệnh nền; còn khi đáp ứng đủ nguồn thuốc, tất cả trẻ em đều cần được tiêm phòng đầy đủ.

Ở giai đoạn cấp tính, nhóm trẻ có thể trạng yếu thường cần đến các can thiệp hỗ trợ hô hấp sớm hơn như thở oxy, thở CPAP hoặc thở máy.

Bên cạnh nguy cơ cấp tính, nhiễm RSV còn để lại hậu quả lâu dài về sức khỏe hô hấp. Sau khi hồi phục, trẻ vẫn có thể bị khò khè dai dẳng, đồng thời gia tăng nguy cơ mắc bệnh hen suyễn khi lớn lên. Về lâu dài, các nghiên cứu cho thấy trẻ từng nhiễm RSV từ nhỏ có khả năng suy giảm chức năng hô hấp khi trưởng thành, đặc biệt là nguy cơ tiến triển thành bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính. Do đó, việc phòng ngừa RSV đóng vai trò hết sức quan trọng đối với sức khỏe của trẻ ở cả hiện tại lẫn tương lai.