4 KHÔNG - 5 CẦN giúp người viêm cầu thận IgA tránh suy thận sớm

1. Chế độ dinh dưỡng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn chức năng thận ở người bệnh IgA

Viêm cầu thận IgA là bệnh lý mạn tính cần điều trị lâu dài. Trong quá trình đó, chế độ dinh dưỡng đóng vai trò như thế nào đối với tiên lượng và hiệu quả điều trị của người bệnh, thưa bác sĩ?

BS.CK2 Đinh Trần Ngọc Mai - Khoa Dinh dưỡng - Tiết chế, Bệnh viện Đại học Y Dược TPHCM trả lời: Đầu tiên, cần hiểu viêm cầu thận IgA là một bệnh thận mạn tính do tổn thương cầu thận.

Thông thường, khi cơ thể bị viêm họng, viêm phổi hoặc một tình trạng viêm nhiễm nào đó, cơ thể sẽ tiết ra kháng thể để bảo vệ cơ thể. Tuy nhiên, vì một lý do nào đó, cơ thể lại nhận diện những kháng thể này như vật lạ, khiến chúng tăng sinh quá mức và phát sinh phản ứng tự miễn.

Những bổ thể và kháng thể này sẽ lắng đọng trên cầu thận, gây tổn thương cầu thận và dẫn đến bệnh viêm cầu thận IgA.

Khi một người mắc viêm cầu thận IgA, tất cả các chất được đưa vào cơ thể hằng ngày đều phải đi qua màng lọc cầu thận, ví dụ như đạm hay muối khoáng. Khi cầu thận đã bị tổn thương, các thực phẩm ăn vào sẽ ảnh hưởng đến quá trình lọc của thận.

Do đó, chế độ dinh dưỡng đối với bệnh thận nói chung và viêm cầu thận IgA nói riêng có vai trò hỗ trợ điều trị cũng như giúp bảo tồn chức năng thận.

2. KHÔNG cần kiêng khem quá mức khi ở giai đoạn sớm

Khi được chẩn đoán viêm cầu thận IgA, nhiều người thường lo lắng và kiêng khem quá mức vì sợ ảnh hưởng đến thận. Vậy ở giai đoạn sớm của bệnh, người bệnh nên ăn uống theo nguyên tắc như thế nào để vừa bảo vệ chức năng thận vừa đảm bảo sức khỏe tổng thể?

BS.CK2 Đinh Trần Ngọc Mai trả lời: Đối với bệnh thận IgA, các dấu hiệu ban đầu thường khá mơ hồ và nhiều trường hợp chỉ được phát hiện tình cờ khi làm xét nghiệm, ví dụ như xét nghiệm nước tiểu.

Một số biểu hiện có thể gặp gồm tăng huyết áp, nước tiểu đổi màu như màu nâu hoặc đỏ xá xị, nước tiểu có bọt hoặc vẩn đục do tiểu đạm. Khi xuất hiện những dấu hiệu này và đi khám, người bệnh có thể được phát hiện viêm cầu thận IgA.

Ở giai đoạn sớm, nhiều người bệnh thường lo lắng không biết nên ăn uống như thế nào. Tuy nhiên, nguyên tắc dinh dưỡng ở bệnh thận IgA sẽ phụ thuộc vào giai đoạn của bệnh thận mạn.

Đây là tình trạng viêm cầu thận do bổ thể gây ra và ảnh hưởng đến chức năng lọc của cầu thận. Tùy vào từng giai đoạn bệnh thận mạn, từ giai đoạn 1 đến giai đoạn 5, người bệnh sẽ có chế độ ăn uống về đạm, muối và sinh hoạt khác nhau.

Đối với những trường hợp ở giai đoạn sớm như giai đoạn 1 hoặc giai đoạn 2, nguyên tắc ăn uống gần như bình thường, không cần kiêng khem quá mức. Người bệnh không phải hạn chế đạm hoặc muối quá nghiêm ngặt mà chủ yếu duy trì chế độ ăn uống lành mạnh.

3. CẦN điều chỉnh lượng đạm theo từng giai đoạn bệnh

Người mắc viêm cầu thận IgA thường lo lắng về việc bổ sung đạm vì sợ ăn nhiều sẽ làm bệnh nặng hơn, nhưng nếu ăn quá ít lại dễ sụt cân và mệt mỏi. Vậy người bệnh nên hiểu như thế nào cho đúng về việc bổ sung đạm ở từng giai đoạn của bệnh?

BS.CK2 Đinh Trần Ngọc Mai trả lời: Đối với viêm cầu thận IgA, nhu cầu đạm sẽ phụ thuộc vào giai đoạn bệnh thận mạn.

Ở giai đoạn 1 hoặc giai đoạn 2, nhu cầu đạm khoảng 0,8 - 1g/kg cân nặng mỗi ngày, gần tương đương với người bình thường. Ví dụ một người nặng 50kg thì nhu cầu đạm khoảng 40 - 50g protein mỗi ngày. Tuy nhiên, cần lưu ý đây là lượng protein chứ không phải lượng thịt cá. Trong 100g thịt hoặc cá chỉ chứa khoảng 20 - 25g protein nên người bệnh cần quy đổi phù hợp.

Đối với những giai đoạn muộn hơn, khi viêm cầu thận IgA đã ảnh hưởng nhiều đến chức năng thận như giai đoạn 3 đến giai đoạn 5 của bệnh thận mạn, nhu cầu đạm có thể giảm xuống khoảng 0,6g/kg/ngày, thậm chí một số trường hợp chỉ còn khoảng 0,4g/kg/ngày.

Ở những giai đoạn này, ngoài việc giảm lượng đạm, người bệnh cũng cần chú ý lựa chọn nguồn đạm có giá trị sinh học cao, tức là chứa đầy đủ các axit amin thiết yếu.

Các nguồn đạm có giá trị sinh học cao gồm đạm động vật như thịt, cá, trứng, sữa. Đối với đạm thực vật, các loại như đậu nành, quinoa hoặc đậu lăng cũng có giá trị sinh học cao hơn. Một số nguồn đạm thực vật khác có thành phần axit amin không đầy đủ nên giá trị sinh học thấp hơn.

Vì vậy, với người mắc viêm cầu thận IgA, không phải lúc nào cũng cần kiêng đạm quá mức. Việc điều chỉnh lượng đạm cần dựa vào lượng đạm niệu, mức độ tăng huyết áp và chức năng lọc cầu thận đang ở giai đoạn nào để lựa chọn lượng và nguồn đạm phù hợp.

4. CẦN kiểm soát muối - Nguyên tắc quan trọng trong điều trị viêm cầu thận IgA

Đối với người mắc viêm cầu thận IgA, việc kiểm soát muối trong chế độ ăn hằng ngày quan trọng như thế nào, đặc biệt ở những trường hợp có kèm tăng huyết áp hoặc phù, thưa bác sĩ?

BS.CK2 Đinh Trần Ngọc Mai trả lời: Đối với người mắc viêm cầu thận IgA cũng như các bệnh thận nói chung, việc kiểm soát muối là rất quan trọng và gần như là nguyên tắc nền tảng bắt buộc phải thực hiện.

Ở những trường hợp viêm cầu thận IgA có kèm tăng huyết áp, việc kiểm soát muối lại càng quan trọng hơn.

Thông thường, bác sĩ sẽ hướng dẫn người bệnh kiểm soát lượng muối dưới 5g mỗi ngày, tương đương khoảng một thìa cà phê muối gạt ngang. Tuy nhiên, muối không chỉ đến từ muối ăn thông thường mà còn có mặt trong rất nhiều thực phẩm và gia vị khác. Ví dụ như nước mắm cũng chứa Natri.

Vì vậy, ăn nhạt không chỉ là giảm muối mà còn là hạn chế các thực phẩm chứa Natri như nước mắm, mắm nêm, bột nêm, nước tương hoặc các thực phẩm muối sẵn như cá khô. Nguyên tắc chung là hạn chế lượng Natri dưới 2g mỗi ngày, tương đương dưới 5g muối.

Để kiểm soát lượng muối, người bệnh nên hạn chế nêm thêm gia vị vào món ăn. Các món hấp hoặc luộc được ưu tiên hơn, sau đó có thể dùng một chén nước chấm pha loãng để chấm nhẹ.

Người Việt thường có thói quen ăn đồ kho, tuy nhiên các món kho thường phải sử dụng khá nhiều nước mắm hoặc gia vị nên rất khó làm nhạt hoàn toàn. Vì vậy, người bệnh viêm cầu thận IgA cũng được khuyến cáo hạn chế các món kho để kiểm soát lượng muối tốt hơn.

Ngoài việc giảm gia vị trong chế biến, người bệnh cũng nên tập thói quen đọc nhãn thực phẩm. Hiện nay trên bao bì thường có ghi hàm lượng Natri. Nếu lượng Natri dưới 5% nhu cầu hằng ngày thì được xem là thực phẩm ít muối, còn trên 5% là thực phẩm có lượng Natri cao và nên hạn chế sử dụng thường xuyên.

5. KHÔNG cần kiêng Kali quá mức ở giai đoạn sớm

Ngoài đạm và muối, nhiều người bệnh viêm cầu thận IgA cũng lo lắng về các thực phẩm chứa Phosphor và Kali. Vậy người bệnh cần hiểu và kiểm soát hai nhóm chất này như thế nào trong chế độ ăn hằng ngày ạ?

BS.CK2 Đinh Trần Ngọc Mai trả lời: Viêm cầu thận IgA hay bệnh thận nói chung, nhiều người rất quan tâm đến việc hạn chế Kali. Không ít người bệnh khi tìm hiểu trên mạng thường nghĩ rằng mắc bệnh thận thì không được ăn chuối hoặc phải hạn chế hoàn toàn trái cây vì chứa nhiều Kali. Tuy nhiên, quan điểm này chưa hoàn toàn đúng.

Ở những giai đoạn đầu của bệnh thận mạn như giai đoạn 1, 2, 3 và thậm chí một số trường hợp giai đoạn 4, 5 nhưng chưa tăng Kali máu, người bệnh gần như vẫn có thể ăn rau củ quả và các thực phẩm chứa Kali như bình thường. Nếu chưa có tăng Kali máu thì chưa cần tiết chế Kali quá mức.

Đặc biệt, ở giai đoạn 1 và giai đoạn 2, nhu cầu Kali còn có thể cao hơn bình thường, khoảng 3.500 - 4.700mg mỗi ngày. Vì vậy, để biết có cần hạn chế Kali hay không, người bệnh cần làm xét nghiệm điện giải đồ và đánh giá độ lọc cầu thận để xác định giai đoạn bệnh. Từ đó, bác sĩ sẽ hướng dẫn cụ thể chế độ ăn phù hợp.

Việc cắt hoàn toàn các thực phẩm giàu Kali là không nên vì nhiều thực phẩm chứa Kali như rau củ quả và trái cây lại là nhóm thực phẩm tốt cho thận.

Đối với Phospho, nếu người bệnh thận sử dụng quá nhiều có thể làm Phospho lắng đọng trên mạch máu, từ đó làm tăng nguy cơ bệnh tim mạch.

Các thực phẩm giàu Phospho thường gặp gồm nước ngọt có gas, hải sản có vỏ và các thực phẩm chế biến sẵn. Người bệnh thận nên hạn chế nhóm thực phẩm này để bảo vệ chức năng thận tốt hơn.

Tương tự Kali, việc kiểm soát Phospho chủ yếu được quan tâm ở giai đoạn 3, 4 và 5 của bệnh thận mạn. Ở những giai đoạn đầu, người bệnh cũng không cần quá khắt khe.

Phospho cũng có trong sữa nên ở các giai đoạn muộn của bệnh thận, người bệnh có thể được tư vấn sử dụng các loại sữa dành riêng cho bệnh thận với hàm lượng Phospho thấp hơn. Còn ở giai đoạn sớm, chưa cần hạn chế quá nghiêm ngặt Kali và Phospho trong chế độ ăn.

6. KHÔNG cần uống quá nhiều nước để “lọc thận”

Thưa bác sĩ, đối với người mắc viêm cầu thận IgA, việc uống nước nên được điều chỉnh như thế nào? Người bệnh có cần uống thật nhiều nước để giúp thận đào thải chất cặn bã hay không?

BS.CK2 Đinh Trần Ngọc Mai trả lời: Nhu cầu nước hằng ngày của người mắc viêm cầu thận IgA không khác biệt quá nhiều so với bình thường. Quan niệm “uống thật nhiều nước để lọc cầu thận” thực tế chưa chính xác.

Trong viêm cầu thận IgA, các kháng thể đã lắng đọng trực tiếp trên cầu thận nên việc uống nhiều nước hơn cũng không làm đào thải được các kháng thể này. Nguyên tắc điều trị chủ yếu là sử dụng thuốc để kháng viêm và hạn chế quá trình tổn thương cầu thận. Việc uống quá nhiều nước không giúp cải thiện bệnh lý.

Lượng nước cần bổ sung sẽ phụ thuộc vào tình trạng bệnh ở từng giai đoạn.

Ở giai đoạn 4 hoặc giai đoạn 5 của bệnh thận mạn, khi người bệnh đã xuất hiện phù và cần hạn chế dịch, bác sĩ sẽ tính toán lượng nước dựa trên cân bằng xuất - nhập dịch hằng ngày, gồm lượng nước uống vào, lượng nước tiểu và lượng nước mất qua mồ hôi. Khi đó, lượng nước đưa vào cơ thể cần được kiểm soát phù hợp.

Ngược lại, ở giai đoạn sớm, khi người bệnh chưa có phù, nhu cầu nước gần tương đương người bình thường, khoảng 30 - 35ml/kg/ngày. Ví dụ người nặng 50kg cần khoảng 1,5 - 2 lít nước mỗi ngày.

Tuy nhiên, nhu cầu nước còn phụ thuộc vào tuổi, giới tính, cường độ vận động và môi trường sống. Người làm việc trong phòng máy lạnh, ít vận động sẽ mất ít nước hơn so với người làm việc ngoài trời nóng hoặc vận động nhiều.

Người bệnh nên uống nước theo nhu cầu cơ thể và điều chỉnh phù hợp với tình trạng thực tế, thay vì uống quá nhiều với mong muốn đào thải chất độc khỏi thận.

7. KHÔNG nên tự ý dùng thuốc Nam hay thực phẩm chức năng “bổ thận”

Nhiều người mắc viêm cầu thận IgA hiện nay có xu hướng tìm đến thực phẩm chức năng hoặc thuốc Nam với mong muốn “bổ thận”. Vậy người bệnh cần lưu ý gì khi sử dụng những sản phẩm này và có nên dùng hay không, thưa bác sĩ?

BS.CK2 Đinh Trần Ngọc Mai trả lời: Đối với những sản phẩm được gọi là thực phẩm chức năng, bản chất đây là nhóm sản phẩm hỗ trợ hoặc giúp phòng ngừa một vấn đề nào đó chứ không phải thuốc điều trị bệnh.

Nếu có một hoạt chất hay một nhóm thực phẩm được chứng minh rõ ràng có khả năng cải thiện tình trạng viêm hoặc cải thiện chức năng thận, thì hoạt chất đó đã được đưa vào phác đồ điều trị chứ không còn chỉ là thực phẩm chức năng.

Vì vậy, người mắc viêm cầu thận IgA hoặc các bệnh thận mạn nói chung khi sử dụng thực phẩm chức năng cần đọc kỹ thành phần để biết sản phẩm chứa hoạt chất gì và những hoạt chất đó tác động như thế nào lên thận, thay vì chỉ sử dụng theo quảng cáo hoặc niềm tin truyền miệng.

Trong thực tế, với các loại thực phẩm chức năng, thuốc Nam, thuốc lá cây hoặc các sản phẩm được quảng bá có tác dụng “bổ thận”, bác sĩ thường khuyến cáo người bệnh nên hạn chế sử dụng.

Tất cả những sản phẩm này cuối cùng đều phải được thận lọc thải. Ngoài hoạt chất được quảng cáo có lợi, vẫn có thể tồn tại những thành phần ảnh hưởng xấu đến chức năng thận.

Do đó, với người đã mắc viêm cầu thận IgA hoặc bệnh thận mạn, ưu tiên vẫn là sử dụng thuốc theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa, không tự ý dùng thực phẩm chức năng hoặc các sản phẩm truyền miệng với hy vọng cải thiện bệnh.

8. CẦN tăng năng lượng trong các đợt nhiễm trùng

Viêm cầu thận IgA thường diễn tiến theo từng đợt và có thể nặng lên sau các đợt nhiễm trùng hô hấp hoặc rối loạn tiêu hóa. Vậy trong và sau những giai đoạn này, người bệnh cần điều chỉnh chế độ dinh dưỡng như thế nào để hạn chế ảnh hưởng đến thận, thưa bác sĩ?

BS.CK2 Đinh Trần Ngọc Mai trả lời: Viêm cầu thận IgA có thể bùng phát bệnh sau các đợt nhiễm trùng, thậm chí chính nhiễm trùng cũng có thể là nguyên nhân khởi phát bệnh.

Trong những giai đoạn này, nhu cầu năng lượng của cơ thể sẽ tăng lên. Không chỉ viêm cầu thận mà bất kỳ tình trạng viêm nhiễm nào cũng làm cơ thể tăng nhu cầu năng lượng.

Ví dụ, một người bình thường có nhu cầu khoảng 1.800 kcal mỗi ngày thì trong giai đoạn nhiễm trùng, nhu cầu có thể tăng lên khoảng 2.000 - 2.100 kcal/ngày.

Vì vậy, ở những đợt viêm nhiễm, người bệnh không nên kiêng khem quá mức mà cần tăng lượng thực phẩm ăn vào nhiều hơn bình thường để bù đắp tình trạng tăng dị hóa và mất đạm trong cơ thể.

Tuy nhiên, người bệnh vẫn cần duy trì chế độ ăn uống lành mạnh, tiếp tục kiểm soát đạm và muối phù hợp với giai đoạn bệnh thận hiện tại.

9. CẦN duy trì chế độ ăn lâu dài để bảo vệ chức năng thận

Sau một thời gian điều trị ổn định, nhiều người mắc viêm cầu thận IgA thường có tâm lý ăn uống thoải mái hơn và không còn duy trì chế độ dinh dưỡng như trước. Vậy việc thay đổi chế độ ăn đột ngột hoặc không tuân thủ ăn uống lâu dài có thể gây ảnh hưởng như thế nào đến bệnh lý cầu thận, thưa bác sĩ?

BS.CK2 Đinh Trần Ngọc Mai trả lời: Viêm cầu thận IgA là bệnh mạn tính. Các thuốc điều trị hiện nay chủ yếu giúp làm chậm quá trình tiến triển của bệnh, hạn chế diễn tiến đến các giai đoạn nặng như giai đoạn 4, giai đoạn 5 và giảm nguy cơ phải lọc máu sớm, chứ chưa có phương pháp điều trị dứt điểm hoàn toàn.

Vì vậy, khi đã được chẩn đoán viêm cầu thận IgA, người bệnh phải xác định sống chung lâu dài với bệnh. Điều này đồng nghĩa không chỉ duy trì thuốc điều trị mà còn phải duy trì chế độ ăn uống phù hợp trong thời gian dài.

Nếu không tuân thủ chế độ ăn, đặc biệt là kiểm soát đạm và muối, bệnh có thể tiến triển nặng hơn. Chỉ cần một giai đoạn ăn quá nhiều muối hoặc tăng lượng đạm quá mức cũng có thể làm chức năng thận suy giảm nhanh hơn và đẩy người bệnh đến nguy cơ phải lọc máu sớm.

Do đó, người mắc viêm cầu thận IgA cần khám định kỳ để theo dõi chức năng thận và duy trì chế độ ăn lâu dài. Không nên chủ quan quay lại chế độ ăn uống bình thường chỉ vì thấy bệnh đang ổn định, vì điều này có thể gây ảnh hưởng xấu đến tiến triển của bệnh.

10. CẦN hạn chế rượu bia và kiểm soát lượng dịch nạp vào cơ thể

Đối với người mắc viêm cầu thận IgA, khi sử dụng các loại thức uống như rượu, bia, nước ngọt hoặc trà, người bệnh cần lưu ý những vấn đề gì, thưa bác sĩ?

BS.CK2 Đinh Trần Ngọc Mai trả lời: Đối với người mắc viêm cầu thận IgA, lượng cồn được khuyến nghị tương tự như người bình thường. Theo khuyến cáo, nam giới nên sử dụng dưới 2 đơn vị cồn mỗi ngày và nữ giới dưới 1 đơn vị cồn mỗi ngày. Tương đương, nam giới nên uống dưới khoảng 2 lon bia mỗi ngày và nữ giới dưới khoảng 1 lon bia để đảm bảo mức an toàn cho thận.

Tuy nhiên, với những trường hợp bệnh thận mạn giai đoạn muộn như giai đoạn 4 hoặc giai đoạn 5, khi người bệnh cần hạn chế dịch, các loại thức uống như rượu, bia hoặc nước ngọt cũng được tính vào tổng lượng dịch nạp vào cơ thể trong ngày. Nếu sử dụng quá nhiều có thể gây quá tải dịch và làm tình trạng bệnh nặng hơn.