Phổi

Nguy cơ COVID-19 hoành hành trở lại, Chủ tịch Hội Hô hấp TPHCM chỉ cách bảo vệ phổi

PGS.TS.BS Trần Văn Ngọc
PGS.TS.BS Trần Văn Ngọc

Trưởng khoa Hô hấp, bệnh viện Chợ Rẫy Xem thông tin

COVID-19 gây ảnh hưởng thế nào đến hệ hô hấp, đặc biệt là phổi? Cơ chế hoạt động của nó ra sao? Những yếu tố nào đưa đến thành công trong công tác phòng chống COVID-19 ở nước ta? Những vấn đề này đã được PGS.TS.BS Trần Văn Ngọc - Chủ tịch Hội Hô hấp TPHCM giải đáp trong bài tư vấn dưới đây.

Đây là chương trình "Truyền thông tư vấn bảo vệ sức khỏe phòng chống COVID-19" do Hội Y học TPHCM phối hợp với Kênh truyền thông AloBacsi thực hiện. Kính mời bạn đọc đón xem.

1. Thưa PGS.TS.BS Trần Văn Ngọc, đường hô hấp là một trong những bộ phận quan trọng, “sống còn” của cơ thể. Nhưng đây cũng là cơ quan phải đối mặt với nhiều vi sinh vật gây bệnh. Như chúng ta đã biết ở đường ruột có cả vi khuẩn có lợi và vi khuẩn có hại. Vậy vi sinh vật ở đường hô hấp có giống như vậy không, thưa PGS?

PGS.TS.BS Trần Văn Ngọc: Đường hô hấp của chúng ta gồm có đường hô hấp trên và đường hô hấp dưới, đều có vi sinh vật cư trú tạo ra thế cân bằng để chống lại sự xâm nhập của vi khuẩn có hại gây bệnh.

Tương tự như đường tiêu hóa, đường hô hấp trên và đường hô hấp dưới đều có sự cân bằng sinh thái của các vi sinh vật. Với kỹ thuật sinh học phân tử hiện nay người ta phát hiện ra đường hô hấp dưới không phải hoàn toàn vô trùng mà có sự cư trú của vi sinh vật bình thường, vì vậy nó tạo ra hệ sinh thái cân bằng và giúp chúng ta phát triển, trưởng thành cũng như tạo hệ miễn dịch.

Trong cơ thể chúng ta có hệ hô hấp và hệ tiêu hóa với hệ vi sinh vật và có hệ trục cân bằng ruột và phổi, khi sự cân bằng này bị phá vỡ thì dễ sinh ra nhiễm trùng hô hấp và nhiễm trùng đường tiêu hóa. Do đó, sự tương tác này rất có lợi cho đường hô hấp và đường tiêu hóa, nếu một trong hại hệ cân bằng bị xáo trộn và tổn thương thì dễ đưa đến nhiễm trùng.

2. Nhờ PGS điểm danh những bệnh phổi phổ biến ở nước ta do vi sinh vật gây ra? Những bệnh nào chúng ta khống chế rất tốt, bệnh nào việc điều trị vẫn còn gặp nhiều khó khăn?

PGS.TS.BS Trần Văn Ngọc: Liên quan đến nhiễm trùng do vi sinh vật của đường hô hấp thì có những tác nhân ngoài cộng đồng cũng như bệnh viện bao gồm vi khuẩn, virus và nấm. Trong nhiễm trùng ngoài cộng đồng thì thường gặp nhất là do virus, vi khuẩn, ví dụ như virus cảm có nhiều chủng như Adenovirus, Rhinovirus, đặc biệt thông thường nhất là virus cúm xảy ra mỗi năm theo mùa.

Ngoài ra, vi khuẩn cũng là một nhóm tác nhân thường gặp gây ra nhiễm trùng hô hấp, trong đó có viêm phổi, có thể kể đến viêm phổi do phế cầu, viêm phổi do Haemophilus Influenzae là 2 tác nhân thường gây ra viêm phổi ở ngoài cộng đồng.

Như vậy, nếu đường hô hấp mà dễ bị tổn thương từ một nhiễm virus ban đầu, có thể là virus cảm, cúm thì sẽ tạo điều kiện cho nhiễm trùng do vi khuẩn diễn tiến và có thể gây ra bệnh cảnh nặng, đặc biệt là ở người lớn tuổi, những người có bệnh lý đi kèm. Do đó, hiện nay nhiễm trùng hô hấp có tỷ lệ tử vong hàng đầu trong các bệnh nhiễm trùng của cơ thể.

Hiện nay, cúm mùa là vấn đề cần được quan tâm. Đặc biệt, gần đây có COVID-19 với tốc độ lây lan và tỷ vong của nhanh hơn cúm mùa, tạo ra sự khủng hoảng trên toàn thế giới.

3. Khi xâm nhập vào đường hô hấp thì các vi sinh vật: vi khuẩn, vi nấm, virus sẽ hoạt động như thế nào để gây bệnh cho con người, thưa PGS?

PGS.TS.BS Trần Văn Ngọc: Hô hấp là con đường chủ yếu để vi sinh vật xâm nhập vào cơ thể chúng ta. Hàng này, nó tiếp nhận vô số vi sinh vật, nhưng nhờ có sự đề kháng vật lý cũng như đề kháng hệ miễn dịch của chúng ta chống lại nên rất ít trường hợp bị nhiễm trùng.

Phần lớn khi vi sinh vật xâm nhập vào đường hô hấp thì không thể gây bệnh vì nhờ cơ chế bảo vệ. Ví dụ như hàng rào bảo vệ trên niêm mạc đường hô hấp, trên lớp biểu mô lông chuyển có lớp nhầy giúp nó bám lấy vi sinh vật và chúng ra ngoài qua những nhu động của biểu mô lông chuyển đó. Đồng thời, những tế bào đó gắn chặt với nhau, không cho vi sinh vật xâm nhập vào phía bên trong. Ngoài ra, còn có phản xạ ho, đóng thanh quản để khi nuốt thì thức ăn, thức uống không rơi vào đường hô hấp.

Khi đường hô hấp với các phản xạ ho, đóng thanh quản hoặc chính hàng rào biểu mô bị tổn thương do bị cúm hoặc hút thuốc lá nhiều - thủ phạm thường xuyên gây ra tổn thương biểu mô đường hô hấp từ năm này qua tháng nọ dẫn đến bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, hoặc tổn thương biểu mô sẵn thì vi sinh vật như virus, vi khuẩn sẽ có cơ hội xâm nhập vào và dễ dàng tăng sinh, nảy nở, phát triển ở đường hô hấp.

Ban đầu, khi tăng sinh với số lượng ít thì hệ thống thực bào như đại thực bào, tế bào neutrophil sẽ đến để tiêu diệt vi khuẩn, virus này. Nhưng nếu vi sinh vật có độc lực mạnh, số lượng xâm nhập nhiều, tăng sinh nhanh vượt quá khả năng chống đỡ của cơ thể thì lúc đó vi khuẩn lấn át hệ miễn dịch, dẫn đến mất cân bằng giữa vi sinh vật và hệ miễn dịch. Nếu sự mất cân bằng này nghiêng về vi sinh vật thì sẽ gây ra bệnh.

Số lượng, độc tố vi sinh vật cũng như hệ miễn dịch của cơ thể sẽ quyết định việc bệnh có xuất hiện triệu chứng không, triệu chứng nặng hay nhẹ, có tiến trành thành viêm phổi hay không?... Trên cơ thể chúng ta luôn có một tế bào điều hòa miễn dịch, đôi khi chính đáp ứng miễn dịch quá mức cần thiết mà không có sự điều hòa của hệ miễn dịch thì cytokine sẽ tấn công gây tổn thương nhiều cơ quan khác nhau, từ hô hấp, gan, tim đến thận, đường tiêu hóa. Đây là điều sẽ xảy ra ở bệnh nhân suy đa cơ quan, không phải là do vi sinh vật mà do đáp ứng miễn dịch quá mức của cơ thể. Chúng ta gọi đây là cơn bão cytokine, gây tổn thương rất nghiêm trọng.

Theo thời gian, ban đầu là đáp ứng của hệ miễn dịch bẩm sinh, nghĩa là nó có sẵn và đáp ứng ngay tức khắc. Thực bào sẽ thúc đẩy, huy động các tế bào khác để tiêu diệt vi sinh vật tùy theo bản chất là vi nấm, vi khuẩn hay virus. Bên cạnh đó, hệ miễn dịch bẩm sinh sẽ lôi kéo những tế bào lympho liên quan đến vấn đề đáp ứng miễn dịch để tạo ra kháng thể và kích thích những tế bào lympho biệt hóa thành những tế bào sản xuất kháng thể, những tế bào tiêu diệt qua nhiều cơ chế khác nhau.

Vì vậy, kháng thể xuất hiện về sau này thường xảy ra từ 1 - 3 tuần sau thì đáp ứng miễn dịch hoàn toàn đầy đủ. Nếu cơ thể sản xuất đầy đủ những kháng thể cũng như hệ miễn dịch tròn vẹn thì quá trình lành bệnh sẽ dần phục hồi. Nếu nó không chiến thắng thì vi sinh vật sẽ xâm nhập vào máu, mô… và bệnh nhân có thể tử vong, vì sự mất cân bằng và sự suy yếu miễn dịch.

Tóm lại, sự xâm nhập của vi khuẩn phụ thuộc vào số lượng, độc tố và bản chất, nếu vi khuẩn càng lạ thì đáp ứng miễn dịch càng dữ dội. Đôi khi hệ miễn dịch bị tê liệt cũng là một điều rất nguy hiểm, trong đa số các trường hợp tử vong là do hệ miễn dịch của chúng ta bị suy yếu.

4. Việc điều trị viêm phổi do vi khuẩn, vi nấm, virus được tiến hành như thế nào? Có phải điều trị viêm phổi do virus khó khăn hơn 2 tác nhân kia không ạ?

PGS.TS.BS Trần Văn Ngọc: Điều trị viêm phổi phụ thuộc vào tác nhân gây bệnh, ví dụ như vi khuẩn, vi nấm hay virus. Thuốc đặc trị cho 3 tác nhân này hoàn toàn khác nhau, vì cơ chế hoạt động của mỗi vi sinh vật là khác nhau nên thuốc sẽ tác động dựa trên mỗi cơ chế này. Chẳng hạn như có thuốc kháng sinh hoạt động trên màng tế bào để phá vỡ màng tế bào, có thuốc kháng sinh tác động trên nhân tế bào của vi khuẩn, có loại kháng sinh lại tác động trên quá trình chuyển hóa của cơ thể. Do đó, mỗi loại thuốc sẽ có tác động trên cơ chế hoạt động của vi sinh vật.

Riêng đối với virus không phải khó trị hơn vi khuẩn (bởi vì đã có những trường hợp vi khuẩn kháng thuốc thì rất khó trị) mà nó tùy thuộc vào tác nhân gây bệnh, tình trạng kháng thuốc của vi sinh vật đối với kháng sinh được dùng.

Virus cũng tùy loại, ví dụ virus cảm có mấy trăm loại nhưng thường bệnh cũng tự khỏi trong vòng 3-5 ngày. Hay virus cúm phần lớn cũng tự khỏi.

Những loại virus càng lạ, độc lực càng cao, tốc độ phát triển và lây lan nhanh, gây tổn thương tế bào nhiều thì đáp ứng miễn dịch càng dữ dội và làm cho điều trị khó khăn hơn, tỷ lệ tử vong càng cao. Chẳng hạn như hiện nay virus SARS-CoV-2 gây bệnh COVID-19 thì quá mới lạ, nên phải tìm tòi, trải qua quá trình tìm ra cơ chế tác động, thử nghiệm trên lâm sàng rồi áp dụng cho bệnh nhân để xem thuốc kháng virus nào hiệu quả nhất.

Hiện nay, cũng đã có những tín hiệu lạc quan liên quan đến COVID-19 như thuốc Remdesivir đã được nghiên cứu thử nghiệm tương đối thành công và cũng hy vọng sớm được đưa ra thị trường. Điều quan trọng nhất là chúng ta tìm được vắc xin để phòng ngừa.

Ngoài ra tôi cũng xin nhấn mạnh, hiện nay tình trạng kháng kháng sinh cũng đang là vấn đề báo động đối với tất cả mọi người, chúng ta đang cạn dần thuốc kháng sinh để điều trị vi khuẩn gây nhiễm trùng. Đặc biệt là viêm phổi rất dễ kháng thuốc. Tốc độ phát minh cũng như sản xuất kháng sinh không theo kịp sự kháng thuốc của vi sinh vật, nhất là vi khuẩn, vi nấm, điều này dẫn đến việc điều trị nhiễm trùng khó khăn hơn nhiều.

Như chúng ta nghe nói về siêu vi khuẩn kháng thuốc xảy ra trên thế giới cũng như tại Việt Nam, đặc biệt nhiễm trùng trong bệnh viện xuất hiện vi khuẩn kháng thuốc này nhiều. Vì trong môi trường bệnh viện vi khuẩn tiếp xúc với rất nhiều loại kháng sinh hơn ngoài cộng đồng. Tuy nhiên, nếu ngoài động đồng mà lạm dụng, tự ý sử dụng kháng sinh bừa bãi, thì cũng gây ra tình trạng kháng thuốc ngoài cộng đồng. Và Việt Nam hiện là một điểm nóng về kháng thuốc ngoài cộng đồng.

5. Riêng đối với virus SARS-CoV-2, khi virus này xâm nhập vào đường hô hấp của con người thì cơ chế bệnh sinh như thế nào ạ?

PGS.TS.BS Trần Văn Ngọc: SARS-CoV-2 cũng giống như các loại virus khác. Virus không phải là một tế bào hoàn chỉnh như vi khuẩn, do đó khi nó xâm nhập vào trong cơ thể thì phải lợi dụng cơ chế sản sinh của tế bào. Hay nói cách khác, khi xâm nhập vào đường hô hấp hoặc cơ quan khác thì gai của virus là những kháng nguyên gắn vào thụ thể của tế bào. Chẳng may cơ thể người có những thụ thể phù hợp với kháng nguyên của virus nên nó xâm nhập rất dễ dàng vào trong tế bào, sau đó mượn cơ chế sản sinh protein trong tế bào để sản xuất hàng loạt virus rồi phá hủy tế bào.

Khi có tín hiệu của virus xâm nhập, thì miễn dịch tự nhiên cũng như bẩm sinh, miễn dịch thụ đắc của cơ thể như đại thực đào hoặc tế bào nhận diện kháng nguyên sẽ tới để tấn công diệt virus. Vì cơ chế này nên một số người có số lượng virus ít, nếu hệ miễn dịch lấn át thì bệnh nhân tự khỏi hoặc không triệu chứng, hoặc triệu chứng nhẹ. Ngược lại, một số người bị viurs xâm nhập sâu vào đường hô hấp và gây ra viêm phổi, sau đó diễn tiến nhẹ hay nặng đều tùy thuộc vào đáp ứng hệ miễn dịch của cơ thể.

Như vậy, đáp ứng miễn dịch giữ vai trò quyết định giúp cơ thể chiến thắng hay thất bại trước vi sinh vật, virus. Do đó, trong khi COVID-19 chưa có thuốc đặc trị cũng như vắc xin phòng ngừa thì việc hệ thống miễn dịch toàn vẹn, mạnh và điều hòa sẽ giúp chúng ta chiến thắng.

Điều này cũng lý giải cho việc người lớn tuổi từ 70, 80 trở lên hệ miễn dịch suy yếu do quá trình lão hóa tự nhiên nên khả năng virus phát tán nhiều nhất. Đặc biệt là ở người lớn tuổi có kèm theo các bệnh lý nền như tiểu đường, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, bệnh tim, ung thư… lại càng làm cho hệ thống miễn dịch càng giảm… Bệnh nền càng nhiều, hệ thống miễn dịch càng suy yếu.

6. Những người theo dõi tin tức bệnh COVID-19 thường nghe cụm từ “phim phổi trắng xóa” và hiểu rằng đó là tình trạng bệnh nghiêm trọng. Xin PGS cho biết, trên X-quang có hình phổi trắng xóa thường gặp trong những bệnh lý nào? Và sau khi điều trị phổi sẽ phục hồi ở mức độ nào, có di chứng gì không ạ?

PGS.TS.BS Trần Văn Ngọc: Cụm từ "phim phổi trắng xóa" các bác sĩ dùng để giải thích cho bệnh nhân và địa đa số quần chúng để dễ hình dung, chứ về chuyên môn không phải là cụm từ này. Đây là biểu hiện của tình trạng viêm đông đặc, khi chúng ta thấy virus xâm nhập vào cơ thể gây hiện tượng viêm. Khi viêm sẽ gây xuất tiết dịch, dịch này lấp đầy phế nang.

Nếu chỉ viêm ở phế quản hay đường hô hấp trên, phổi vẫn chưa bị ngộp không khí, phim chụp vẫn sáng, hình đen. Nếu dịch viêm lấp đầy phế nang, không có không khí, thì phim sẽ trắng, có thể là từng đốm lan rộng ra, hoặc bị một bên rồi lan sang 2 bên.

Gọi "phim phổi trắng xóa" nghĩa là 2 bên đều bị, lúc đó hô hấp không đủ oxy, và dẫn đến tình trạng suy hô hấp, hoặc hội chứng suy hô hấp nguy kịch. Hội chứng này tiến triển rất nhanh và phụ thuộc vào đáp ứng viêm của hệ miễn dịch, đôi khi đáp ứng quá mức, chứ không phải bản thân virus gây ra tổn thương. Nhiều khi chỉ 3, 4 tiếng đồng hồ đã gây trắng xóa phổi, bệnh nhân suy hô hấp nhanh và tử vong không kịp đến bệnh viện. Tuy nhiên, tỷ lệ suy hô hấp nguy kịch chỉ chiếm 3% trong COVID-19, những người bị viêm phổi nặng thở máy chiếm khoảng 6%. Tỷ lệ viêm phổi nặng, suy hô hấp cấp nguy kịch làm phổi trắng xóa không chiếm tỷ lệ cao, khoảng 10-15%.

Rất nhiều bệnh nhân COVID-19 thuộc dạng nhẹ, khi vào viện không cần thở oxy. Nhưng những người bị suy hô hấp, oxy giảm thì phải thở oxy, đôi khi phải can thiệp thở máy xâm lấn hoặc không xâm lấn, thậm chí phải chạy tuần hoàn ngoài cơ thể để cung cấp đủ oxy cho bệnh nhân, chờ đợi cơ thể đáp ứng miễn dịch để giúp tình trạng viêm của phổi cũng như các cơ quan khác phục hồi.

Tổn thương phim phổi trắng xóa do rất nhiều nguyên nhân, chủ yếu là do nguyên nhân vi sinh vật, hoặc có thể là do dị ứng miễn dịch, hay phản ứng miễn dịch không phải do vi sinh vật gây ra và tổn thương viêm. Tổn thương này đòi hỏi bác sĩ xem xét các biểu hiện lâm sàng, diễn tiến bệnh, chụp Xquang lồng ngực, các xét nghiệm liên quan để xác định nguyên nhân tổn thương phổi.

Nếu nguyên nhân do vi sinh vật cần điều trị kháng sinh, kháng nấm, kháng virus. Nếu nguyên nhân do dị ứng miễn dịch thì phải điều trị hướng khác, không phải dùng kháng sinh.  Do đó, những tổn thương phổi như thế này không phải lúc nào cũng do vi sinh vật gây ra, mặc dù đa số là do nguyên nhân này.

Khi có những triệu chứng về hô hấp, như sốt cao (từ 39 độ trở lên), cảm thấy mệt mỏi, khó thở, hụt hơi, kích động, li bì, thì đó là những dấu hiệu nặng của bệnh lý hô hấp và đến ngay bệnh viện để được bác sĩ thăm khác và điều trị. Về phương diện quần chúng, chúng ta nên tìm hiểu. Nhưng một số dấu hiệu không thể tự điều trị ở nhà và đến cơ sở y tế gần nhất.

Ngoài vấn đề điều trị bằng thuốc đặc trị, vấn đề chăm sóc, có cần điều trị oxy hay không, có cần bổ sung điện giải hay dinh dưỡng… bởi điều trị viêm phổi, đặc biệt là viêm phổi nặng đòi hỏi phải tổng hợp nhiều yếu tố, chứ không phải mỗi kháng sinh giải quyết được. Sau khi mắc một nhiễm trùng sẽ gây nhiều biến chứng, như tổn thương gan thận tim, bác sĩ phải khám toàn diện để điều trị tối ưu hóa và giảm tỷ lệ tử vong cho bệnh nhân.

7. PGS có thể cho biết dịch SARS năm 2003 để lại những kinh nghiệm gì giúp các BS đối phó với bệnh COVID-19 ạ?

PGS.TS.BS Trần Văn Ngọc: Dịch SARS 2003 có quy mô không lớn như đại dịch COVID-19. SARS cũng thuộc một họ của coronavirus nhưng thời gian ủ bệnh ngắn và phát bệnh rất nhanh. Do đó chỉ điểm ổ dịch tương đối cụ thể. Nhưng đối với COVID-19, thời gian ủ bệnh khá dài, thậm chí là 2 tuần lễ, có người 3 tuần lễ mới phát bệnh. Virus tồn tại trong quá trình ủ bệnh, vì vậy sẽ lây lan cho người khác. Việc phát tán virus ra cộng đồng rất nhiều. Nếu không cảnh giác ngay từ đầu thì rất nguy hiểm đối với cộng đồng.

Cho tới thời điểm hiện tại, Việt Nam khống chế dịch rất thành công do chúng ta có biện pháp từ sớm để ngăn chặn mầm bệnh từ bên ngoài. Và khi mầm bệnh vào, chúng ta xác định được nguồn bệnh và tiến hành cách ly ngay các F1, F2, F3… Ví dụ F0 sẽ được điều trị tại bệnh viện; F1 cách ly tại bệnh viện huyện hoặc dã chiến; F3, F4 cách ly tại nhà; hoặc những người từ nước ngoài về không có triệu chứng cũng được cách ly tại trung tâm. Trong 3 tháng vừa qua mạng lưới của chúng ta đã làm rất tốt và khống chế sự lây lan.

Thứ nữa, vấn đề ý thức của người dân. Có thể nói người Việt một phần ngại chấp nhận tác nhân lạ, khả năng tử vong của COVID-19 cũng cao hơn cúm. Chúng ta cũng đã từng đối phó với sốt rét, sốt xuất huyết, dịch tả… nên mạng lưới người dân đã sẵn có. Do đó, nền y tế tuy không hiện đại như các phương Tây nhưng lại hoạt động rất hiệu quả. Người dân nhận thức được tác nhân gây bệnh cũng như cơ chế của sự lây lan, ví dụ: tiếp xúc gần, lây lan từ bề mặt, thậm chí tiếp xúc trong môi trường kín như nhà hàng, quán bar… Nhờ vậy ngay từ đầu chúng ta đã làm rất tốt.

Ở Mỹ hiện nay dịch đang bùng phát rất ghê gớm, tuy nhiên người dân vẫn đổ ra đường biểu tình chống cách ly. Giữa ngành y tế và người dân có sự đối chọi. Nhiều nhân viên y tế Mỹ đã ra chặn đường người biểu tình. Đó là một hình ảnh so sánh sự khác nhau giữa người dân Việt Nam và người dân Mỹ. Ngành y tế chúng tôi cũng hy vọng sự phối hợp hiệu quả giữa người dân và các cấp chính quyền.

Mặt khác, những nước quanh ta vẫn còn dịch, do đó sẽ có những người lành mang virus và có thể gây lây lan, chúng ta cần phân luồng điều trị hiệu quả như từ trước đến nay. Tôi cũng hy vọng chúng ta vừa mở cửa kinh tế để phát triển và duy trì đời sống nhân dân, vừa chủ động trong chống dịch. Những cuộc họp vừa qua của ngành y tế và Chính phủ đã đi rất đúng hướng theo nhận định từ một chuyên gia hô hấp như tôi.

8. Theo tin tức từ nước ngoài, một số bác sĩ chuyên ngành chăm sóc tích cực khuyên nên để bệnh nhân COVID-19 nằm sấp. PGS có ý kiến thế nào về việc này?

PGS.TS.BS Trần Văn Ngọc: Đứng về mặt chuyên gia hô hấp, tôi xin nhắc lại vấn đề sinh lý hô hấp trước để hiểu vì sao trong một số trường hợp chúng ta phải nằm sấp. Cơ thể chúng ta sống được là nhờ oxy, oxy cung cấp hoạt động cho các tế bào, do đó oxy được lấy từ phổi phụ thuộc vào sự hô hấp và tưới máu ở phổi.

Trong điều kiện bình thường, thông khí và tưới máu cân bằng để tối ưu hóa cung cấp oxy cho máu và tế bào. Phần trên của phổi thông khí nhiều hơn, trong khi đó, ở phần dưới phổi (đáy phổi) được tưới máu nhiều hơn. Do đó, trong từng vùng của phổi, sự thông khí tưới máu không cân đối, nhưng chung quy lại thì nó đồng nhất và bằng nhau.

Khi bệnh nhân suy hô hấp, từ trước đến nay đều cho bệnh nhân nằm ngửa. Nằm ngửa sẽ dễ chăm sóc, cũng là điều kiện sinh lý bình thường, bác sĩ dễ khám bệnh hơn. Tuy nhiên trong một số trường hợp nặng, vấn đề đặt nội khí quản, thông khí, thở máy trong điều kiện bệnh nhân nằm ngửa không tối ưu hóa được, có thể do trọng lực hay tình trạng dịch viêm tích tụ trong phổi, nếu xuất tiết nhiều sẽ lắng đọng  ở phần thấp. Nếu cho bệnh nhân nằm sấp một số giờ trong ngày để tái phân bố tuần hoàn, tái phân bố thông khí, làm sao cho việc thở máy tối ưu hóa.

Vì vậy việc nằm sấp trong một số trường hợp có lợi và được khuyến khích. Việc cho bệnh nhân nằm sấp không phải chỉ trong mùa COVID mà đã thực hiện từ lâu. Thông khí nằm sấp là phương pháp điều trị cho một số bệnh nhân bị suy hô hấp khi thông khí bình thường không đạt hiệu quả. Ví dụ bệnh nhân 80-90kg việc xoay trở rất khó khăn, do đó mới có thiết kế giường xoay sấp hoặc xoay ngửa nhằm thuận tiện cho y tá cũng như bệnh nhân. Thông khí nằm sấp làm cho oxy khá lên, cài những chế độ thở quá lớn thì tình trạng sẽ cải thiện. Người ta cũng nhận thấy việc thông khí nằm sấp cũng cải thiện cho bệnh nhân COVID-19.

9. Tính đến nay, mặc dù Việt Nam đã có những ca bệnh COVID-19 trở nặng nhưng vẫn chưa có người tử vong. Theo PGS, nhờ những yếu tố nào mà chúng ta có được kết quả này ạ?

PGS.TS.BS Trần Văn Ngọc: Phải công nhận rằng kỹ năng và kiến thức của bác sĩ và điều dưỡng chúng ta không thua kém gì các nước khác. Bên cạnh đó, sự đồng lòng của tất cả mọi tầng lớp nhân dân, ngành y tế, cơ quan chính quyền, việc tập trung điều trị (dù là người nước ngoài hay trong nước) được đầu tư rất lớn, các bác sĩ, điều dưỡng giành nhiều thời gian tập trung điều trị cho những tường hợp nặng. Đó là điều quan trọng trong việc chúng ta duy trì không có bệnh nhân tử vong cho tới nay.

Cũng nhờ sự ý thức ngay từ đầu của tất cả tầng lớp nhân dân, y tế, Chính phủ mà chúng ta không để số lượng bệnh nhân nhiễm tăng vọt. Nếu để số lượng bệnh nhân tăng vọt vượt quá nhu cầu của cấp cứu hoặc ICU thì chắc chắn những bệnh nhân suy hô hấp không được thở máy nguy cơ tử vong sẽ cao hơn. Do đó,  chúng ta không nên để hệ thống y tế quá tải cũng như tập trung điều trị cho bệnh nhân nặng hoặc rất nặng.

Ví dụ một bệnh nhân rất nặng đang điều trị tại BV Bệnh Nhiệt đới TPHCM nhưng chúng ta đã tập trung sức người, nhân vật lực để cứu sống người bệnh. Có những lúc bệnh nhân rất nặng, cũng có lúc khá lên. Dù chưa nói trước điều gì nhưng trong vấn đề điều trị cũng như chăm sóc tại chỗ của bác sĩ và điều dưỡng rất tuyệt vời.

10. Trong mùa dịch COVID-19, mọi người càng quan tâm hơn đến vấn đề: ngừa bệnh cho phổi, thanh lọc phổi… Xin PGS cho biết phổi có thanh lọc được không? Theo BS, phương pháp nào thật sự có hiệu quả?

PGS.TS.BS Trần Văn Ngọc: Thanh lọc nên hiểu sự đề kháng của cơ thể chống lại sự xâm nhập của vi khuẩn, virus. Về mặt sinh lý của chúng ta từ khi sinh ra đến khi nhắm mắt luôn xảy ra sự thanh lọc trong cơ thể. 99,9% tất cả những vi sinh vật khi xâm nhập vào cơ thể hoặc những hạt bụi xâm nhập vào đường hô hấp sẽ được tống khứ ra ngoài, chỉ có một số ít bệnh nhân có phát bệnh.

Tình trạng phát bệnh liên quan đến việc thanh lọc yếu đi, thí dụ những người lớn tuổi bị tai biến mất phản xạ nuốt, dễ bị hít vào đường hô hấp; mất phản xạ ho; hút thuốc als gây tổn thương hệ hô hấp, bởi chính bản thân thuốc lá đã tàn phá sự thanh lọc cơ học tại chỗ của đường hô hấp; cũng như những bệnh lý đi kèm làm suy yếu hệ miễn dịch.

Bản thân chúng ta là một hệ thống thanh lọc hoàn chỉnh từ  vật lý đến hệ thống miễn dịch của tế bào, do đó chúng ta cần củng cố hệ thống này. Hệ thống “hàng rào” cơ thể như tránh ô nhiễm môi trường, không hút thuốc lá, tránh nhiễm trùng tái đi tái lại ở đường hô hấp. Tăng cường hệ miễn dịch như ăn uống đầy đủ, tập luyện thể dục thể thao.

Ngoài ra cần chủng ngừa, chuẩn bị “quân lính” để trước khi tác nhân đặc hiệu xâm nhập cào đường hô hấp chúng ta sẵn sàng có kháng thể chống lại, giúp bản thân không bị bệnh. Những chủng ngừa gồm chủng ngừa cúm, chủng ngừa viêm phổi phế cầu, tiêm chủng mở rộng ở trẻ em… giúp tạo “hàng rào” bảo vệ và thanh lọc.

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Ngọc Dung - Chủ tịch Hội Y học TPHCM (bìa phải) trao hoa và thư cảm ơn đến PGS.TS.BS Trần Văn Ngọc

Trân trọng cảm ơn Hội Y học TPHCM và PGS.TS.BS Trần Văn Ngọc đã đồng hành cùng AloBacsi trong chương trình này.

Mời bạn đọc xem lại chương trình livestream cùng PGS.TS.BS Trần Văn Ngọc TẠI ĐÂY.

Đôi nét về PGS.TS.BS Trần Văn Ngọc

PGS.TS.BS Trần Văn Ngọc tốt nghiệp tại Đại học Y Dược TPHCM năm 1984. Sau đó dành thời gian tu nghiệp tại Cộng hòa liên bang Đức từ năm 1993 - 1994 chuyên sâu Nội soi Phế quản.

Ông hoàn tất học vị tiến sĩ tại Đại học Y Dược TPHCM năm 1999 chuyên sâu Hô hấp và được Nhà nước phong học hàm Phó Giáo sư năm 2006.

PGS.TS.BS Trần Văn Ngọc hiện là Chủ tịch Hội Hô hấp TPHCM, Phó Chủ tịch Hội Phổi Việt Nam, Trưởng khoa Hô hấp Bệnh viện Chợ Rẫy. Ngoài ra, phó giáo sư còn là người thầy của rất nhiều thế hệ sinh viên Y khoa trên cương vị Phó Trưởng Khoa Y - Đại học Y dược TPHCM, Phó Chủ nhiệm Bộ môn Nội Đại học Y dược TPHCM.

Trong quá trình giảng dạy và công tác, PGS.TS.BS Trần Văn Ngọc đã thực hiện 52 công trình nghiên cứu và được đăng trên các tạp chí chuyên ngành uy tín trong và ngoài nước. Ông còn là tác giả và tham viết trong 16 đầu sách về các bệnh lý đường hô hấp.


AloBacsi.com
Rất hữu ích
Hữu ích
Bình thường

Chủ đề

Chương trình truyền thông sức khoẻ của Hội Y học TPHCM

Mới cập nhật