Giám đốc Bệnh viện Bệnh nhiệt đới TPHCM: Khi nào Việt Nam có miễn dịch cộng đồng với COVID-19?

TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu - Giám đốc Bệnh viện Bệnh nhiệt đới TPHCM, Chủ tịch Liên chi hội Truyền Nhiễm TPHCM giải đáp thắc mắc của bạn đọc AloBacsi về miễn dịch cộng đồng tại Việt Nam với COVID-19, vì sao có người tái nhiễm COVID-19, hiểu thế nào về âm tính giả với SARS-CoV-2?...

alobacsi Giám đốc Bệnh viện Bệnh nhiệt đới TPHCM miễn dịch cộng đồngTS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu - Giám đốc Bệnh viện Bệnh nhiệt đới TPHCM, Chủ tịch Liên chi hội Truyền Nhiễm TPHCM

I. Miễn dịch cộng đồng là gì?

Gần đây, rất hay nghe nói đến cụm “miễn dịch cộng đồng”. Miễn dịch cộng đồng là gì? Miễn dịch cộng đồng là tốt hay xấu ạ?

Có người nói nôm na miễn dịch cộng đồng, là chấp nhận cho lây bệnh trong cộng đồng, kiểu như người ta nuôi gà công nghiệp, cho tất cả tiếp xúc với dịch bệnh. Gà khỏe ở lại, gà yếu, loại bỏ dần đi, có phải vậy không ạ? Hiểu vấn đề này thế nào cho đúng, bác sĩ ơi?

TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu:

Miễn dịch cộng đồng (còn được gọi là miễn dịch bầy đàn, miễn dịch dân số, hay miễn dịch xã hội - herd immunity) là một hình thức bảo vệ gián tiếp người chưa có miễn dịch khi một tỷ lệ lớn dân cư đã có miễn dịch với một loại vi sinh vật lây nhiễm.

Trong một quần thể dân số bất kỳ, khi có một số lượng lớn cá thể đã có miễn dịch thì chu trình lây nhiễm dễ bị phá vỡ, làm cho sự lây lan của bệnh dừng hoặc chậm lại do người mang mầm bệnh đa phần sẽ chỉ tiếp xúc với những người đã có miễn dịch; mầm bệnh không thể phát tán qua những người khác nếu người này có miễn dịch bảo vệ.

Đồng thời, khi tỷ lệ cá thể có miễn dịch trong một cộng đồng càng lớn, thì khả năng những người không có miễn dịch tiếp xúc phơi nhiễm với cá thể nguồn lây càng nhỏ.

Miễn dịch cá thể có được sau khi hồi phục từ một lây nhiễm tự nhiên hoặc do nhân tạo (tiêm chủng vắc xin). Một khi số các trường hợp miễn dịch cá thể tăng lên, một ngưỡng tỷ lệ nào đó của miễn dịch cộng đồng đạt được, cộng đồng đó sẽ loại trừ căn bệnh được miễn dịch khỏi quần thể đó.

Cách loại trừ (eradication) bệnh này, nếu đạt được trên cấp độ toàn thế giới - nhất là đối với những căn bệnh mà tác nhân gây bệnh chỉ có thể tồn tại trên người, có thể dẫn đến việc loại trừ hoàn toàn (xóa sổ) căn bệnh đó. Chính biện pháp chủng ngừa để đạt tỷ lệ gần như cả cộng đồng đều có miễn dịch đã được sử dụng để xoá số bệnh đậu mùa vào năm 1977.

Miễn dịch cộng đồng cũng giúp bảo vệ một số đối tượng không thể có được miễn dịch do tình trạng bệnh lý suy giảm miễn dịch (bẩm sinh hoặc mắc phải, do bị các bệnh lý mạn tính, dùng các loại thuốc ức chế miễn dịch…).

Như vậy đạt được miễn dịch cộng đồng đối với một tác nhân gây bệnh nào cũng luôn luôn là một điều tốt, là mục tiêu cần đạt được trong mục đích phòng ngừa mắc bệnh cũng như ngăn chận dịch bệnh lây lan.

II. Việt Nam đã có miễn dịch cộng đồng với những loại bệnh nào?

Xin bác sĩ cho biết Việt Nam đã có miễn dịch cộng đồng với những loại bệnh nào? Miễn dịch cộng đồng sẽ an toàn với người khỏe, vậy người yếu, sức đề kháng kém sẽ làm thế nào để tồn tại?

TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu:

Với sự thành công của chương trình tiêm chủng mở rộng trong nhiều thập niên qua, Việt Nam đã có miễn dịch cộng đồng với các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm như sởi, ho gà, bạch hầu… Chính vì mức độ bao phủ vắc xin trong những năm gần đây giảm đi nên sởi mới bùng phát trở lại; và mới đây là bạch hầu tại khu vực Tây Nguyên.

Chính khi đạt được miễn dịch cộng đồng thì mới là giải pháp an toàn bảo vệ cho những người già yếu, có sức đề kháng kém, hệ thống miễn dịch bị suy giảm!

Xin nhắc lại quan điểm: chủng ngừa không chỉ để phòng bệnh cho cá nhân mình, nếu mọi người đều chủng ngừa thì có thể phòng bệnh cho cả những người không thể chủng ngừa!

alobacsi Giám đốc Bệnh viện Bệnh nhiệt đới TPHCM Nguyễn Văn Vĩnh Châu

III. Miễn dịch cộng đồng với COVID-19 ở người Việt Nam đã có hay chưa?

Em theo dõi rất kỹ các bài báo tranh cãi về miễn dịch cộng đồng.

Báo Đà Nẵng, 10/07/2020, có bài: “Không thể có miễn dịch cộng đồng đối với COVID-19”. Họ dẫn theo nghiên cứu mới của các nhà khoa học Tây Ban Nha được công bố trên tạp chí y khoa The Lancet cho thấy Tây Ban Nha đã tiến hành nghiên cứu 61.000 trường hợp để xác định những người có kháng thể chống lại bệnh COVID-19. Kết quả chỉ có 5% trong số này có được miễn dịch chống SARS-CoV-2. Ngay cả ở những khu vực bị ảnh hưởng nặng nhất của đại dịch COVID-19, tỷ lệ người có kháng thể với SARS-CoV-2 rất thấp…”.

Mặt khác, báo VnExpress, 31/7/2020, dẫn lời Viện nghiên cứu Tata, Ấn Độ, ngày 30/7 công bố báo cáo chỉ ra rằng gần 60% số người sống trong các khu ổ chuột ở Mumbai có kháng thể nCoV trong máu, đáp ứng tiêu chí miễn dịch cộng đồng.

Nghiên cứu được Tata phối hợp với chính quyền Mumbai thực hiện bằng xét nghiệm huyết thanh trong tháng 7 đối với 6.936 người sống tại ba khu ổ chuột ở ngoại ô thành phố. Kết quả cho thấy cứ 10 người sống ở khu ổ chuột, có 6 người mang trong mình kháng thể nCoV, đồng nghĩa họ có thể hình thành một cộng đồng miễn dịch lớn nhất trên thế giới.

Kính nhờ bác sĩ giải thích thêm, tình hình miễn dịch cộng đồng tại Việt Nam như thế nào? Em xin cảm ơn.

TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu:

Nghiên cứu đăng trên Lancet July 06, 2020 của các nhà khoa học Tây Ban Nha khảo sát huyết thanh học của 61.000 trường hợp khắp đất nước Tây Ban Nha trong khoảng thời gian từ 27/4 đến 11/5 để xác định những người có kháng thể chống lại bệnh COVID-19. Kết quả cho thấy chỉ có 5% trong số này có được miễn dịch. Có sự khác biệt đáng kể về địa lý, với tỷ lệ phổ biến cao hơn ở xung quanh Madrid (> 10%) và thấp hơn ở các khu vực ven biển (<3%). Tỷ lệ huyết thanh trong số 195 người tham gia có xét nghiệm PCR dương tính hơn 14 ngày trước khi xét nghiệm đạt đến 91%. Điều đó chỉ nói lên rằng tuy đã có đến 358,843 ca dương tính (trên tổng số 47 triệu dân, chiếm 0,8%) thì tại Tây Ban Nha vẫn chưa có miễn dịch cộng đồng đủ để ngăn chặn các đợt sóng kế tiếp!

Các khảo sát trong dân số chung tại Anh cũng cho thấy mức độ tạo miễn dịch đám đông do nhiễm bệnh cũng khá thấp, thay đổi từ 0.5% đến 15% tùy khu vực (Roy Anderson, Lancet August 03, 2020).

Việt Nam hiện nay với 964 ca dương tính, tất cả các trường hợp nhập cảnh về đều được cách ly; tất cả các ca tiếp xúc với ca dương (F1) cũng được cách ly nên chắc chắn hiện nay Việt Nam chưa hề có miễn dịch cộng đồng!

IV. Đại dịch COVID-19 khi nào kết thúc? Kết thúc như thế nào?

Bác sĩ ơi, đại dịch COVID-19 khi nào và bằng cách nào kết thúc? Chỉ khi có vắc xin mới chấm dứt cơn ác mộng này hay là phải đạt miễn dịch cộng đồng? Bao lâu thì biết miễn dịch cộng đồng thành công hay thất bại?

TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu:

Mọi đại dịch sẽ kết thúc khi có miễn dịch cộng đồng. Muốn có miễn dịch cộng đồng tốt thì phải có vắc xin và thực hiện tiêm chủng cho mọi người!

alobacsi Đại dịch COVID-19 khi nào kết thúc?

V. Có người bệnh COVID-19 mà không có triệu chứng, như vậy đang khỏe mạnh có cần đi kiểm tra COVID-19 hay không?

Qua việc ông giám đốc người Nhật và một phụ nữ Việt chỉ phát hiện dương tính khi nhập cảnh tại sân bay Nhật cộng với việc báo chí đưa tin nhiều ca dương tính không có biểu hiện bệnh. Như vậy nhiều khi chính bản thân mình bị cũng không biết.

Tại sao có những người dương tính kịch phát như ông phi công người Anh, to khỏe như vậy, không có bệnh nền cũng bị nặng, lại có những người lướt qua bệnh như không biết, nếu không xét nghiệm.

Làm sao để lướt qua bệnh nhẹ nhàng? Hay vấn đề ở gen hoặc chủng bị nhiễm, thưa bác sĩ?

Từng cá nhân dù không đi qua vùng có dịch nhưng vẫn có thể lây ngẫu nhiên, vậy, em và gia đình có nên đi kiểm COVID-19?

TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu:

Theo các báo cáo về COVID thì có từ 40 - 80% các trường hợp nhiễm SARS-CoV-2 là không có triệu chứng. Khảo sát của chúng tôi tiến hành tại TPHCM công bố trên tạp chí Clinical Infectious Diseases vào tháng 6/2020 cho thấy có 43% bệnh nhân COVID-19 hoàn toàn không có triệu chứng. Tuy nhiên, họ vẫn có thể lây truyền virus - lây bệnh cho người khác.

Như vậy sẽ có tình huống bản thân mình bị nhiễm bệnh mà không hề hay biết!

Tuy nhiên cũng cần nhấn mạnh một điều đa phần bệnh nhân nhiễm COVID-19 có triệu chứng đều có diễn tiến rất nhẹ, sốt ho rồi sẽ tự khỏi bệnh. Những trường hợp tử vong đều xảy ra trên cơ địa có một bệnh nền mạn tính (ung thư máu, suy thận mạn đang chạy thận nhân tạo, người già cơ địa suy nhược..).

Bệnh nhân 91 tuy không có bệnh nền nhưng thuộc cơ địa béo phì dư cân; ông ấy đã từng sử dụng thuốc kháng đông dự phòng tắc mạch khi phải ngồi nhiều giờ đồng hồ trên các chuyến bay…

Dĩ nhiên trong bệnh truyền nhiễm vẫn có một tỷ lệ rất nhỏ các trường hợp bệnh xảy ra thể tối cấp trên cơ địa người hoàn toàn khỏe mạnh, thậm chí rất khỏe và rất nặng, có thể tử vong mà hiện nay y học giải thích do có yếu tố cơ địa (gen) đặc biệt.

Việc đi kiểm tra xem có bị mắc bệnh COVID-19 hay không (cũng như các bệnh nhiễm khác như cúm, sốt xuất huyết…) khi không hề có triệu chứng gì cả và cũng không hề tiếp xúc với nguồn lây đã được biết là một việc làm không cần thiết và không khả thi. Ngày hôm nay âm tính thì chưa chắc ngày mai vẫn âm tính, vậy chẳng lẽ mình sẽ đi kiểm tra xét nghiệm liên tục suốt đời?!

VI. Người khỏi bệnh COVID-19 sau bao lâu có thể tiếp xúc bình thường? Làm sao biết có tái nhiễm COVID-19 hay không?

Hôm nay em xin gửi đến chương trình một thắc mắc là làm sao đánh giá các ca chữa hết lại tái nhiễm? Vậy là do tự tái nhiễm hay tiếp tục lây nhiễm lại trong sinh hoạt, thưa bác sĩ?

Em có người yêu bị dương tính COVID-19, được công bố hết bệnh. Vậy từ khi hết bệnh, bao lâu chúng em được gặp nhau. Làm sao biết anh ấy bị dương tính trở lại?

TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu:

Có một số trường hợp bệnh nhân dương tính với COVID-19, sau một thời gian điều trị thì xét nghiệm âm tính; rồi sau đó lại dương tính trở lại. Đây không phải là hiện tượng tái nhiễm (nhiễm lại virus từ một nguồn lây khác) mà là hiện tượng RNA của virus vẫn chưa hoàn toàn được loại trừ khỏi cơ thể.

Xét nghiệm sinh học phân tử, thường là RT-PCR giúp xác nhận sự hiện diện của RNA virus SARS-CoV-2 trong mẫu bệnh phẩm và xác định chẩn đoán bệnh COVID-19.

Phát hiện RNA virus không nhất thiết đồng nghĩa với khả năng lây truyền virus sang người khác. Các yếu tố xác định nguy cơ lây truyền bao gồm liệu virus có còn khả năng nhân lên hay không, bệnh nhân có triệu chứng có thể làm lây lan các giọt dịch tiết mang virus, và các yếu tố hành vi và môi trường liên quan đến cá nhân bị nhiễm bệnh.

Một số nghiên cứu về diễn tiến của nồng độ RNA SARS-CoV-2 và các kháng thể trung hòa xuất hiện trong máu, về khả năng của virus nhân lên trong các tế bào nuôi cấy (là chỉ điểm đánh giá tính lây nhiễm) đã được tiến hành cho thấy thời điểm lây truyền tương quan với việc phát hiện được virus trong nuôi cấy tế bào, nhưng không có liên quan với sự hiện diện của RNA virus phết mũi.

Các nghiên cứu sử dụng nuôi cấy virus trên các bệnh nhân để đánh giá khả năng lây truyền bệnh của SARS-CoV-2 còn rất hạn chế; có một nghiên cứu trên 9 bệnh nhân COVID-19 bị bệnh mức độ từ nhẹ đến trung bình cho thấy kỹ thuật nuôi cấy các mẫu bệnh phẩm hô hấp cho kết quả âm tính sau ngày thứ 8 từ khi khởi bệnh. Bệnh nhân bị RT-PCR dương tính lại sau khi có kết quả âm tính lúc xuất viện cũng được nghiên cứu, và không ai trong số những bệnh nhân này có kết quả nuôi cấy virus dương tính.

Trong một nghiên cứu khác tại bệnh viện trên 129 bệnh nhân bị bệnh nặng hoặc nguy kịch với COVID-19, 23 bệnh nhân có ít nhất một lần cấy virus dương tính. Nghiên cứu này bao gồm 30 bệnh nhân bị suy giảm miễn dịch. Thời gian phát tán virus (trung vị) tính bằng nuôi cấy là 8 ngày sau khi khởi bệnh. Xác suất phát hiện virus trong nuôi cấy giảm xuống dưới 5% sau 15,2 ngày sau khi khởi bệnh. Trong nghiên cứu này, bệnh nhân xét nghiệm dương tính bằng nuôi cấy virus vẫn còn các triệu chứng tại thời điểm lấy mẫu xét nghiệm. Nghiên cứu này và các nghiên cứu khác đã mô tả mối tương quan giữa mức độ giảm lây nhiễm với sự giảm tải lượng virus và sự gia tăng nồng độ kháng thể trung hòa.

Có thể tóm tắt những hiểu biết cho đến lúc này về các ca tái dương là dù RNA virus có thể được phát hiện bằng PCR, lượng RNA virus phát hiện được đã giảm đáng kể theo thời gian và thường nằm dưới ngưỡng mà virus có khả năng sao chép để có thể phân lập trong xét nghiệm nuôi cấy virus và do đó khả năng lây bệnh cho người khác của những trường hợp này là rất thấp. Tuy nhiên vì đây là một virus hoàn toàn mới nên cần chờ thêm thời gian để có thêm các bằng chứng khoa học củng cố cho quan điểm này!

alobacsi MC Ngọc Hương phỏng vấn BS Vĩnh Châu

VII. Có phải người được chủng ngừa lao sẽ ít bị bệnh COVID-19?

Có phải do người Việt chúng ta được chủng lao từ khi mới lọt lòng nên khi bị COVID-19 thường không nặng như các nước không chủng ngừa lao? Xin bác sĩ lời giải thích.

TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu:

Nói về độ nặng nhẹ khi mắc bệnh, theo số liệu thống kê của WHO thì 80% người mắc bệnh nhẹ - y như cảm lạnh thông thường và tự hồi phục; 20% có khó thở hoặc các biến chứng để phải đến bệnh viện điều trị.

Theo số liệu của European Surveillance System thì tổng cộng có khoảng 10% bệnh nhân nhập viện phải cần nằm chăm sóc đặc biệt và 4% tử vong trong số các trường hợp nhập viện!

Có một giả thiết cho rằng khi được chủng ngừa BCG có thể bảo vệ ngừa nhiễm COVID-19 nhưng giả thiết này chưa được chứng minh! Có phải người Việt chúng ta bị COVID-19 thường không nặng như các nước không chủng ngừa lao là một câu hỏi chưa có câu trả lời do số ca bệnh của chúng ta chưa nhiều, và tỷ lệ tử vong tùy thuộc rất nhiều vào đặc điểm dân số bị nhiễm bệnh!

Trong đợt trước chúng ta không có ca tử vong, tuy nhiên trong đợt này, tính đến ngày 17/8, Việt Nam đã có 24 ca tử vong trên tổng số 964 trường hợp dương tính (tỷ lệ 2.4%)!

VIII. Vì sao có bệnh nhân COVID-19 xét nghiệm lần thứ 3 mới dương tính? Xét nghiệm COVID-19 có âm tính giả hay không?

Thưa bác sĩ, vì sao có những ca phải đến lần test thứ ba mới ra kết quả dương tính, 2 lần trước vẫn âm tính. Như vậy là âm tính giả, phải không ạ?

Kính nhờ bác sĩ giải thích cho chúng tôi, về khái niệm âm tính giả, dương tính giả. Do phương pháp thử hay do chưa đến lúc phát bệnh nên kết quả vẫn là âm tính?

TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu:

Có nhiều lý do để một trường hợp xét nghiệm 2 lần đầu âm tính và lần thứ 3 dương:

- Trong 2 lần đầu người đó chưa bị bệnh, đến lần thứ 3 mới phát bệnh.

- 2 lần đầu là âm tính giả do lấy mẫu không tốt, do kỹ thuật xét nghiệm không đủ nhạy

Dương tính giả là xét nghiệm cho kết quả dương nhưng người đó thật sự không có bệnh. Đây là do kỹ thuật xét nghiệm có độ đặc hiệu không cao (dương tính chéo với tác nhân khác - đối với COVID là chéo với các chủng coronavirus gây cảm lạnh thông thường).

IX. Chích ngừa cúm mùa, chích ngừa viêm phổi phế cầu có giúp bệnh COVID-19 nhẹ hơn không?

Xin bác sĩ cho lời khuyên, trong tình hình dịch COVID-19 hiện nay, làm sao để vừa đi làm việc, đi học mà vẫn an toàn vượt qua đại dịch.

- Có nên tự xịt toàn thân bằng alcol sau khi đi làm về trước khi bước vào nhà. Con virus Corona này có bám trên quần áo, tóc và da người?

- Đi chích ngừa cúm mùa, chích ngừa viêm phổi phế cầu - nếu bị con virus corona tấn công, bệnh sẽ giảm bớt mức độ trầm trọng phải không ạ?

TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu:

Chúng ta cần tuân thủ các hướng dẫn của ngành y tế: mang khẩu trang, hạn chế tụ tập đông người, rửa tay thường xuyên và đúng cách.

Chích ngừa các bệnh lý khác sẽ giúp chúng ta bảo vệ không mắc các tác nhân này, góp phần giúp cơ thể khỏe mạnh.

Không nên sáng kiến ra những việc mà các chuyên gia y tế không khuyên làm như xịt alcol toàn thân (?!)…

Trân trọng cảm ơn bác sĩ!

Chân thành cảm ơn Hội Y học TPHCM đã đồng hành cùng AloBacsi để kịp thời cung cấp những thông tin chính thống và cập nhật mới nhất về COVID-19 đến với cộng đồng!


Nguồn: Cổng thông tin Tư vấn sức khỏe AloBacsi.com
Rất hữu ích
Hữu ích
Bình thường
Đăng ký nhận tin từ Alobacsi
Đăng ký nhận bản tin nóng nhất về dịch bệnh hàng ngày để chủ động bảo vệ bản thân và gia đình

Tin liên quan

Mới cập nhật

  • thut thao dai trang bang ca phe nen hay khong

    Thụt tháo đại tràng bằng cà phê: nên hay không?

    “Cho hậu môn uống cà phê” hay thải độc đại tràng bằng cà phê là chiêu thức làm sạch đại tràng mới nổi trong thời gian gần đây. Thực hư hiệu quả của phương pháp này thế nào? Liệu có thải được độc tố, ký sinh trùng? ThS.BS.CK2 Trần Ngọc Lưu Phương - Trưởng Đơn vị Tiêu hóa Gan mật - Bệnh viện Nguyễn Tri Phương đã có lời giải đáp đầy đủ trong bài viết dưới đây.
  • tsbs tang ha nam anh cac phuong phap dieu tri thoai hoa khop goi

    TS.BS Tăng Hà Nam Anh: Các phương pháp điều trị thoái hóa khớp gối

    Thoái hóa khớp gối xảy ra khi sụn bị mòn đi. Nếu không chữa trị sớm, thoái hóa khớp gối có thể gây biến chứng nặng, thậm chí tàn phế. AloBacsi xin giới thiệu bài tư vấn của TS.BS Tăng Hà Nam Anh - Trưởng khoa Chấn thương chỉnh hình - Bệnh viện Nguyễn Tri Phương về những phương pháp điều trị căn bệnh này.
  • phai lam gi khi co polyp duong tieu hoa

    Phải làm gì khi có polyp đường tiêu hóa?

    Polyp ống tiêu hóa là những "nhú thịt dư" xuất hiện ở đường tiêu hóa trên và dưới, vị trí thường gặp nhất là dạ dày và đại tràng. AloBacsi nhận được rất nhiều thắc mắc của bạn đọc xung quanh căn bệnh này. ThS.BS.CK2 Trần Ngọc Lưu Phương - Trưởng Đơn vị Tiêu hóa Gan mật - Bệnh viện Nguyễn Tri Phương sẽ giải đáp giúp mọi người.
  • 9g30 thu 5 ngay 17 9 bs luong le hoang livestream dung dem gan bo cho

    9g30 thứ 5, ngày 17/9, BS Lương Lễ Hoàng livestream: Đừng đem gan bỏ chợ!

    Đừng để lá gan kiệt sức mới nghĩ đến chuyện bảo dưỡng. Gan có khỏe, cơ thể mới tràn trề sức sống. Vậy bảo vệ gan bằng cách nào? Thải độc sao cho đúng? Thảo dược nào tốt cho gan? Trong khung giờ trên, mời bạn đọc đón xem chương trình giao lưu trực tiếp để lắng nghe những chia sẻ của BS Lương Lễ Hoàng.